1. Χώρα Νάξου
Η Χώρα είναι το κύριο λιμάνι και η πρωτεύουσα της Νάξου. Είναι κτισμένη στο μέσο περίπου της δυτικής ακτής του νησιού γύρω από τον λόφο του μεσαιωνικού κάστρου. Πρόκειται για έναν τυπικό Κυκλαδίτικο οικισμό με κατάλευκα σπίτια, χρωματιστά παραθυρόφυλλα, ασβεστωβαμένες αυλές με λουλούδια, μικρά σοκάκια και καμάρες. Έχοντας διατηρήσει αναλλοίωτο τον χαρακτήρα της, συνδυάζει αρμονικά το παρελθόν με το σήμερα.
Στην Χώρα ξεχωρίζει η Πορτάρα, η τεράστια μαρμάρινη πύλη του ναού Απόλλωνα που αποτελεί και το σήμα κατατεθέν όχι μόνο της Χώρας αλλά και ολόκληρου του νησιού. Μέσα στο λιμάνι δεσπόζει μία μικρή νησίδα με το ξωκλήσι της Παναγίας της Μυρτιδιώτισσας. Πολλά είναι και τα μνημεία μέσα στη Χώρα που μαρτυρούν το παρελθόν της πόλης όπως ο αρχαιολογικός χώρος της Γκρότας και το ενετικό κάστρο. Το κάστρο κτίστηκε από τους Ενετούς όταν ο Μάρκος Σανούδος ίδρυσε το Δουκάτο του Αιγαίου. Οι νησιώτες υποτελείς του Δούκα εγκαταστάθηκαν έξω από το κάστρο όπου δημιούργησαν τις συνοικίες Μπούργο και Αγορά, ενώ οι συνοικίες Γρτόττα και Φουντάνα είναι αρκετά νεότερες. Ο πύργος Della Rocca-Barozzi, βρίσκεται μέσα στο κάστρο και στεγάζει το Ενετικό μουσείο της Νάξου, ένα μοναδικό στο είδος του λαογραφικό μουσείο. Στη Χώρα βρίσκεται το Aρχαιολογικό Mουσείο του νησιού καθώς επίσης και η φημισμένη Εμπορική Σχολή όπου φοίτησε για ένα χρόνο ο διάσημος Έλληνας πεζογράφος Νίκος Καζαντζάκης.
Τα σοκάκια της παλιάς πόλης κάθε καλοκαίρι κατακλύζονται από αναρίθμητους επισκέπτες. Εκεί μπορείτε να βρείτε εμπορικά μαγαζιά, παραδοσιακές ταβέρνες, όμορφα μπαράκια και καταστήματα πώλησης τοπικών προιόντων. Η Νάξος φημίζεται για τα προϊόντα της όπως η γραβιέρα, το λικέρ Κίτρο και τα γλυκά κουταλιού. Η πόλη σήμερα επεκτείνεται κυρίως προς την νότια πλευρά της, γύρω από την παραλία του Αγίου Γεωργίου που είναι η πιο δημοφιλής και πολυσύχναστη παραλία της όπου λειτουργεί ένα οργανωμένο αθλητικό κέντρο με σύγχρονο εξοπλισμό για όλα τα θαλάσσια σπορ. Αυτό είναι και το πιο τουριστικά ανεπτυγμένο τμήμα του οικισμού αφού εκεί βρίσκονται και τα περισσότερα καταλύματα. Αποπνέει παραδοσιακό αλλά και μοντέρνο αέρα με τα ασπροβαμμένα κτίρια που έχουν μετατραπεί σε μπαράκια, καφετέριες και εστιατόρια. Η Χώρα συνδέεται με τακτική συγκοινωνία με τα υπόλοιπα χωριά και τις παραλίες της Νάξου.
Ιστορικό Διατηρητέο Μνημείο - ΦΕΚ 183/Β/16-3-1967
2. Φιλώτι Νάξου
Το μεγαλύτερο και πολυπληθέστερο ορεινό χωριό της Νάξου είναι χτισμένο στους πρόποδες του όρους Ζα, 18 χιλιόμετρα ανατολικά της Χώρας. Το εν λόγω χωριό είναι κτισμένο αμφιθεατρικά σε δύο λόφους. Αριστερά βρίσκεται ο οικισμός του Κλεφάρου και δεξιά του Ραχιδιού, ενώ υπάρχει και ο νεότερος οικισμός του Λιοΐρι που έχει πάρει το όνομά του επειδή η θέση που βρίσκεται, κάποτε ήταν ελαιώνας. Στο εσωτερικό των δύο παραδοσιακών παλιών οικισμών συναντάμε πλακόστρωτα δαιδαλώδη δρομάκια, καμάρες και στεαστά.
Το Φιλώτι ενισχύθηκε πληθυσμιακά κατά 7ο έως 10ο αιώνα υπό το φόβο πειρατικών επιδρομών, κυρίως των Σαρακηνών που με ορμητήριά τους την Κρήτη, έσπερναν τον τρόμο στα παράλια της Νάξου και των άλλων νησιών του Αιγαίου. Το 1207 ο Βενετός Μάρκος Σανούδος καταλαμβάνει τη Νάξο και αρχίζει η ενετική φεουδαρχία. Από αναφορές κατά τη διάρκεια της φραγκοκρατίας προκύπτει ότι το Φιλώτι, με την περιφέρειά του ήταν από τα σημαντικότερα φέουδα.
Στη μεγάλη πλατεία του χωριού, ο παλιός πλάτανος στέκει αγέρωχος, προσφέροντας τη σκιά του σε κάθε επισκέπτη. Η πλατεία λέγεται "Γέφυρα," γιατί πριν πολλά χρόνια εκεί υπήρχε γέφυρα και ρεματιά με νερά που τρέχανε από τις πηγές του Καλάμου και της Αγίας Ειρήνης. Παλαιότερα, ως πλατείες χρησιμοποιούνταν άλλοι χώροι στους δύο οικισμούς, όπως η πλατεία του Λαχαναριού στον Κλέφαρο και οι πλατείες Αγίου Κωνσταντίνου και Φασολά στο Ραχίδι.
Από την πλατεία απλώνονται αμφιθεατρικά τα μονοπάτια του χωριού που σας περιμένουν να τα εξερευνήσετε. Περιδιαβαίνοντας τα στενά δρομάκια του θα συναντήσετε μια πλειάδα από όμορφα κτίρια, όπως τον εντυπωσιακό Πύργο Μπαρότσι (στην κεντρική είσοδο με το οικόσημο που φέρει επιγραφή "1718 Geronimo Barozzi") και τον επιβλητικό ναό της Παναγίας της Φιλωτίτισσας με το εντυπωσιακό καμπαναριό και το εξαιρετικό όλο μάρμαρο τέμπλο. Η εκκλησία της Παναγίας είναι βασιλική κτισμένη το 1718 στη θέση παλαιού βυζαντινού ναού και αφιερωμένη στην Κοίμηση της Θεοτόκου και είναι και η πολιούχος του χωριού.
Στα νότια όρια του χωριού πάνω στη κορυφή ενός πολύ απότομου βράχου βρίσκεται το βυζαντινό ξωκλήσι του Αγίου Ιωάννου του Προδρόμου ενώ σε απόσταση 2 χιλομέτρων από το Φιλώτι, βρίσκεται η βρύση των Αργιών, η οποία είναι προσεγγίσιμη μέσω ενός μονοπατιού, το οποίο ξεκινά από τις παρυφές του χωριού και προσφέρεται για τους λάτρεις της πεζοπορίας. Η θέα του χωριού από τη λιθόχτιστη βρύση είναι μοναδική. Από το Φιλώτι ξεκινά επίσης δρόμος που μετά από 15 χιλιόμετρα οδηγεί στον Πύργο Χειμάρρου, ένα από τα πια σημαντικά κλασικά μνημεία της Νάξου, με ύψος 15 μέτρα, κτισμένος από ναξιώτικο μάρμαρο.
Στο Φιλώτι υπάρχει το Μουσείο της Συλλογής Ελληνικών Νομισμάτων του Νικόλα Γ. Μουστάκη η συλλογή τoυ οποίου περιλαμβάνει κέρματα και χαρτονομίσματα που κυκλοφόρησαν στην Ελλάδα και στην Κύπρο από τις αρχές του 19ου αιώνα. Οι κάτοικοι του χωριού ασχολούνται κυρίως με τη κτηνοτροφία και δευτερευώντος με τον αγροτικό τομέα και τον τουρισμό. Το χωριό φημίζεται τόσο για τα κτηνοτροφικά όσο και για τα αγροτικά του προϊόντα όπως σύκα, σταφύλια, κρασί και κυρίως ελιές. Στο χωριό κάθε χρόνο στις 15 Αυγούστου πραγματοποιείται μεγάλο πανηγύρι με παραδοσιακούς ναξιώτικους χορούς, μουσική και ναξιώτικα βιολιά.
Το χωριό είναι ιδιαίτερα ανεπτυγμένο τόσο κοινωνικά όσο και τουριστικά και αποτελεί έναν τέλειο προορισμό για διακοπές, με πλήθος καταλυμάτων, εστιατορίων, καφενείων και μαγαζιών λαϊκής τέχνης.
3. Απείρανθος
Η Απείρανθος είναι ορεινό, παραδοσιακό, πετρόκτιστο χωριό της Νάξου και βρίσκετε χτισμένο στους πρόποδες του βουνού Φανάρι, 25 χλμ. από την Χώρα. Δαιδαλώδη σοκάκια με καμάρες, δροσερές πλατειούλες υπό τον ίσκιο των πλατανιών, αρχοντικά, παραδοσιακά καφενεία και ταβέρνες καθιστούν την Απείρανθο έναν δημοφιλέστατο προορισμό. Στην Απείρανθο μπορεί κάποιος να γνωρίσει την αυθεντική Νάξο. Είναι το χωριό του αγωνιστή της Εθνικής Αντίστασης Μανώλη Γλέζου και η γενέτειρα του άλλοτε πρωθυπουργού Πέτρου Πρωτοπαπαδάκη.
Η πρώτη ιστορική αναφορά του χωριού χρονολογείται στο 1420, όταν ο Ιταλός περιηγητής Κριστόφορο Μπουοντελμόντι το αναφέρει στο βιβλίο του «Liber insularum archipelagi». Η ονομασία Απείρανθος θεωρείται νεότερη ονομασία του χωριού. Το όνομα δόθηκε λίγα χρόνια πριν την Επανάσταση του 1821. Κατ΄ άλλους προέρχεται εκ της Περίνθου της Κωνσταντινούπολης, από την οποία και κατάγονταν αποδεδειγμένα οικιστές του χωριού που κατέφυγαν εδώ, προκειμένου να αποφύγουν τις διώξεις των Τούρκων. Επειδή το όνομα του εκφέρεται σε λαϊκά κείμενα πάντοτε σε γενική πτώση, «Απεράθου», αναφέρεται ότι ιδιοκτήτης της περιοχής ήταν κάποιος Πέρανθος ή ήταν κάποιος Φράγκος στη καταγωγή και που είχε τη περιοχή αυτή ως φέουδο κατά τον Μεσαίωνα και είχε το όνομα Απέρανθος. Η ντόπια διάλεκτος θυμίζει τα ορεινά χωριά της Κρήτης, και μια άλλη θεωρία αναφέρει ότι το χωριό έχει δημιουργηθεί από Κρητικούς το 10ο αι. μ.Χ. Στην Απείρανθο κατέφυγαν πολλές οικογένειες από τα χωριά των Σφακίων της Κρήτης, αμέσως μετά την επανάσταση του Δασκαλογιάννη (1770), που πνίγηκε στο αίμα από τους Τούρκους.
Την Απείρανθο θα ακούσετε να την λένε και το χωριό από μάρμαρο καθώς εκτός από τα σπίτια που το χρησιμοποιούν ως δομικό υλικό, μάρμαρα θα βρείτε στρωμένα και στους δρόμους. Οι κάτοικοι της εκτός από την φιλοξενία τους και από το πόσο φροντισμένο διατηρούν τον τόπο τους φημίζονται και για την μεγάλη ευκολία στον ποιητικό λόγο, τα λεγόμενα κοτσάκια ενώ οι γυναίκες είναι ιδιαίτερα ικανές στην τέχνη της υφαντικής και για το λόγο αυτό ιδρύθηκε ο Συνεταιρισμός Παραδοσιακής Τέχνης Γυναικών. Ο συνεταιρισμός που ιδρύθηκε το 1987 έχει ως σκοπό να γίνουν γνωστά στους πολυάριθμους επισκέπτες του χωριού, όλα τα προϊόντα της Απεραθίτικης τέχνης, όπως τα χειροποίητα υφαντά που φτιάχνονται στην κρεβαταριά –τον αργαλειό όπως τον λένε στ’ Απεράθου- με τον παραδοσιακό τρόπο.
Πολλοί κάτοικοι της Απειράνθου ασχολούνται με την εξόρυξη της σμύριδας που βρίσκεται στα «σπλάχνα» του βουνού Αμμόμαξη στη βόρεια Νάξο, ανάμεσα στα χωριά Απείρανθος και Κόρωνος. Η ναξιακή σμύριδα υπήρξε ένα από τα σημαντικότερα ελληνικά ορυκτά για μεγάλη περίοδο, καθώς η Νάξος αποτελεί τη μοναδική σμυριδοπαραγωγική περιοχή της Ευρώπης και μια από τις ελάχιστες της Γης.
Στην Απείρανθο βρίσκεται η μεγαλύτερη βιβλιοθήκη των Κυκλάδων, η Βιβλιοθήκη Νίκου Ν. Γλέζου ο οποίος γεννήθηκε και έζησε στο χωριό. Δείγμα της πολιτισμικής άνθησης του χωριού αποτελούν τα μουσεία του: (Αρχαιολογικό, Λαογραφικό, Φυσικής Ιστορίας και Γεωλογικό). Αξίζει επίσης να δείτε την Παναγία την Απειραθίτισσα του 18ου αιώνα, τον αναστηλωμένο πύργο του Ζευγώλη του 17ου αιώνα- παλιά ιδιοκτησία ενετικής οικογένειας και τον πύργο του Μπαρδάνη. Περπατήστε στα πλακόστρωτα σοκάκια, περάστε κάτω από τις μαρμάρινες καμάρες για να καταλήξετε στην "πλάτσα", την κεντρική πλατεία με τα μαγαζιά και καφενεία για να γευτείτε το καλύτερο κρασί του νησιού.
4. Απόλλωνας Νάξου
O Απόλλωνας είναι ένα όμορφο παραθαλάσσιο χωριό στην βορειοανατολική ακτή του νησιού, σε απόσταση 36 χιλιόμετρα από την Χώρα της Νάξου. Αποτελεί το επίνειο της Κωμιακής Νάξου ενώ παλιότερα αποτελούσε τον λιμένα προσέγγισης των πλοίων που εκτελούσαν την "άγονη γραμμή" των Κυκλάδων. Στο μυχό του όρμου βρίσκονται αρχαία λατομεία μαρμάρου ενώ στο ύψωμα σε κοντινή απόσταση από τον οικισμό βρίσκεται ο εντυπωσιακός μισοτελειωμένος Κούρος 11,5 μέτρων που οι ειδικοί θεωρούν ότι παριστάνει τον Απόλλωνα ή τον Διόνυσο και βρίσκεται ξαπλωμένος στην ίδια θέση εδώ και χιλιάδες χρόνια. Στην κορυφή του λόφου, πάνω από τον οικισμό διακρίνονται τα ερείπια του προϊστορικού Κάστρου του Καλόγερου
Τα τελευταία χρόνια ο Απόλλωνας έχει εξελιχθεί σε τουριστικό θέρετρο προσφέροντα γαλήνη και ηρεμία στον επισκέπτη. Στην μικρή προβλήτα του δένουν αλιευτικά και άλλα τουριστικά σκάφη. Διαθέτει καταπληκτικές παραλίες, γραφικά σοκάκια και πλήθος τουριστικών μαγαζιών ενώ στην παραλία υπάρχουν γραφικά ταβερνάκια και καφενεία. Πολιούχος του χωριού είναι ο Άγιος Ιωάννης που γιορτάζει κάθε χρόνο στις 29 Αυγούστου. Την παραμονή της γιορτής οργανώνεται παραδοσιακό πανηγύρι στις ταβέρνες του χωριού.
5. Σαγκρί Νάξου
To Σαγκρί είναι χτισμένο επάνω σε μικρό λόφο, στο κέντρο του νησιού, 11 περίπου χιλιόμετρα νοτιοανατολικά της Χώρας της Νάξου. Αποτελείται από τους οικισμούς Άνω Σαγκρί, Κάτω Σαγκρί και Κανακάρι. Στο Άνω Σαγκρί εντός του οικισμού βρίσκεται το φημισμένο μοναστήρι του Αγίου Ελευθερίου, που λειτούργησε και ως κρυφό σχολείο επί Τουρκοκρατίας, ενώ σήμερα στεγάζει το λαογραφικό μουσείο. Σε κοντινή απόσταση βρίσκεται και η Μονή Τιμίου Σταυρού, από την οποία πήρε το όνομά της η περιοχή (SaintCroix). Στην Μονή που είναι γνωστή και ως πύργος Μπαζαίου (17ου αιώνα) από το όνομα του ιδιοκτήτη, από το 2001 κάθε καλοκαίρι φιλοξενείται το Φεστιβάλ Νάξου με θεματικές εκθέσεις, συναυλίες, θεατρικές παραστάσεις και πολιτιστικά δρώμενα.
To Σαγκρί είναι επίσης γνωστό για την όμορφη αρχιτεκτονική του, τα διάσπαρτα βυζαντινά μοναστήρια, τους γραφικούς ανεμόμυλους καθώς και για τον αρχαιολογικό χώρο του Ναού της Δήμητρας στην περιοχή του Γύρουλα που είναι ο σημαντικότερος αρχαιολογικός χώρος του νησιού. Ο ναός κτισμένος εξ ολοκλήρου από λευκό μάρμαρο μεταξύ 530-520 π.Χ. αφιερώθηκε στη θεά Δήμητρα μέχρι τον 6ο αιώνα που μετατράπηκε σε χριστιανική εκκλησία. Μέρος του ναού έχει αναστηλωθεί ενώ δίπλα έχει κατασκευαστεί μουσείο που φιλοξενεί τα ευρήματα της περιοχής. Το χωριό φημίζεται και για τους ενετικούς του πύργους, δύο από τους οποίους, ερειπωμένοι, είναι στο Κάτω Σαγκρί ένα διατηρητέο οικισμό, ενώ ένας τρίτος, ο Πύργος του Παλαιολόγου, αναπαλαιωμένος, βρίσκεται σε κοντινή απόσταση.
Περπατώντας στα ασβεστωμένα σοκάκια του οικισμού θα βρείτε παραδοσιακά καφενεία, ταβέρνες με σπιτικό φαγητό και μαγαζιά με εκλεκτά τοπικά προϊόντα. Σε κοντινή απόσταση βρίσκονται οι πολύ δημοφιλείς παραλίες Μικρή Βίγλα, Ορκός, Καστράκι και Γλυφάδα.
6. Χαλκί Νάξου
Το Χαλκί ή επίσημα Χαλκείον είναι χωριό στο οροπέδιο της Τραγαίας στην κεντρική Νάξο και απέχει 17 χιλιόμετρα από τη Χώρα της Νάξου. Είναι ένα όμορφο και εύφορο χωριό που ξεχωρίζει για την αρχιτεκτονική των σπιτιών του, τα οποία είναι χαρακτηριστικά δείγματα του νεοκλασικισμού, που μαρτυρούν την οικονομική ευρωστία που γνώρισε το χωριό σε παλαιότερες εποχές. Ξεχωρίζουν τα παλιά του αρχοντικά σπίτια με τα κεραμίδια και τα κλασσικά μπαλκόνια με τα ωραία κάγκελα στα γραφικά δρομάκια καθώς και οι ολάνθιστες πλατείες με τα παραδοσιακά μαγαζάκια και τα μικρά προσεγμένα καφενεία. Το Χαλκί συγκαταλέγεται ανάμεσα στους ομορφότερους και γραφικότερους προορισμούς της Νάξου.
Βρίσκεται δίπλα στο ρέμα, με τα πανύψηλα δέντρα και το τρεχούμενο νερό όπου βρίσκονται και οι γούρνες όπου έπλεναν τα ρούχα τους οι κάτοικοι τα παλιά χρόνια. Μέσα στο χωριό και τριγύρω υπάρχουν πολλά αρχαιολογικά μνημεία, βυζαντινές εκκλησίες γεμάτες τοιχογραφίες και ψηλοί ενετικοί πύργοι. Σημαντικά μνημεία είναι η Παναγία η Πρωτόθρονος (6ος αιώνας μ.Χ.), αφιερωμένη στον Ευαγγελισμό της Θεοτόκου, ο Άγιος Γεώργιος ο Διασορίτης (11ος αιώνας μ.Χ.), ο Ταξιάρχης στα Μονοίτσια (πρώτη χιλιετία) και ο πύργος του Μπαρότση, ή Γρατσία μετέπειτα, μεγαλόπρεπο κτίριο που κτίστηκε στις αρχές του 17ου αιώνα από την ενετική οικογένεια Μπαρότζι, καθώς και του Παπαδάκη (Μαρκοπολίτη) στους Ακαδήμους.
Το Χαλκί,λόγω της θέσης του (στην κεντρική Νάξο) υπήρξε στα βυζαντινά χρόνια και, κυρίως, κατά τη μέση περίοδο, ένα αξιόλογο διοικητικό κέντρο. Τα τελευταία χρόνια το χωριό έχει μεγάλη ανάπτυξη Έχει διάφορα μαγαζιά που εξυπηρετούν τους κατοίκους της ευρύτερης περιοχής. Έχει επίσης ταβέρνες και εστιατόρια με ενδιαφέρουσες και ξεχωριστές Ναξιώτικες γεύσεις. Η τοπική ποτοποιία, προσφέρει στους φιλοξενούμενους και περαστικούς το εξαιρετικό της ποτό, το κίτρο, από απόσταγμα φύλλων κιτριάς.
7. Κόρωνος Νάξου
Η Κόρωνος είναι χωριό της ορεινής Νάξου, χτισμένη αμφιθεατρικά στις αντικριστές πλαγιές των βουνών Κόρωνος και Αμμόμαξη. Πρόκειται για έναν από τους παλαιότερους και γραφικότερους οικισμούς της βορειοανατολικής Νάξου, αφού αναφορές στο χωριό υπάρχουν περίπου από το 1200. Το χωριό χωρίζεται σε επτά γειτονιές (Ανεγυρίδα, Κάστρο, Λιβαδάκι Κορώνου, Κάτω Γειτονιά, Απάνω Στέρνα, Προβολάκια και Πλάτσα) που επικοινωνούν μεταξύ τους με λαβυρινθώδη καλντερίμια και αμέτρητα σκαλοπάτια. Για τη μετάβαση από τη μια πλευρά του χωριού στην άλλη, παλιότερα υπήρχε μια αρκετά μεγάλη γέφυρα, το «Γιοφύρι».
Βρίσκεται στον οδικό άξονα Απειράνθου - Σταυρού Κεραμωτής - Κορώνου - Σκαδού - Κωμιακής – Απόλλωνα και ανήκει στα λεγόμενα Σμυριδοχώρια. Το χωριό γνώρισε μεγάλη ανάπτυξη προπολεμικά χάρη στην εξόρυξη της σμύριδας. Ακόμη διασώζονται τμήματα του εναέριου συστήματος μεταφοράς της σμύριδας από τα ορυχεία Κορώνου στο λιμάνι φόρτωσης, τη Μουτσούνα. Σήμερα η Κόρωνος είναι ένα αγροτικό χωριό, με λίγες τουριστικές υποδομές αλλά μεγάλο αρχιτεκτονικό ενδιαφέρον.
Είναι ένα από τα πιο εντυπωσιακά χωριά της ορεινής Νάξου, με λιθόστρωτα σοκάκια, περίτεχνες καμάρες, πολυάριθμα σκαλοπάτια που ενώνουν τις πάνω με τις κάτω γειτονιές, νησιώτικα μικρά σπίτια με παμπάλαιες πόρτες βαμμένες σε έντονα χρώματα και μια μικρή γραφική πλατεία, την «Πλάτσα» όπως την αποκαλούν οι ντόπιοι, με τους παλιούς καφενέδες και τις ταβερνούλες κάτω από τις κληματαριές. Από τα πιο σημαντικά αξιοθέατα είναι η εκκλησία της Αγίας Μαρίνας που χρονολογείται από τον 9ο-10ο αιώνα και ανακαινίστηκε το 1747. Στην πλακόστρωτη αυλή της στέκει ένα τεράστιος αιωνόβιος πλάτανος που προσφέρει τη σκιά του στους περαστικούς. Αξιόλογο είναι και το μνημείο των πεσόντων, έργο του γνωστού γλύπτη Αρμακόλα που στήθηκε προς τιμή των εκτελεσθέντων από τους ναζί κατοίκων του χωριού ενώ στην δυτική είσοδο του χωριού στέκει η προτομή του Νικηφόρου Μανδηλαρά.
Η Κόρωνος διαθέτει αξιόλογο λαογραφικό μουσείο και έχει χαρακτηριστεί από το 1988 παραδοσιακός οικισμός. Απέχει 30 χιλιόμετρα από τη Χώρα της Νάξου. Δυτικά του χωριού, κοντά στην κορυφή του ομώνυμου όρους, σε υψόμετρο 930, βρίσκεται το Κακό Σπήλιο (Σπήλαιο), τόπος λατρείας του Διονύσου κατά την αρχαιότητα.
Ιστορικό Διατηρητέο Μνημείο - ΦΕΚ 504/∆/88
8. Kαλόξυλος Νάξου
Ο Kαλόξυλος είναι ένα ακόμα όμορφο ορεινό χωριό της Νάξου. Βρίσκεται στο λεκανοπέδιο της Τραγαίας σε απόσταση 16 χιλιομέτρων από τη Χώρα του νησιού και 500 μέτρα από το Χαλκί. Είναι από τα πιο γραφικά χωριά της περιοχής μέσα σε μια καταπράσινη περιοχή με οπωροφόρα δέντρα, αμπέλια, βελανιδιές και πλατάνια που προσφέρεται προσφέρεται για πεζοπορία και όμορφους περιπάτους. Ο οικισμός έχει διατηρήσει την κυκλαδίτικη αρχιτεκτονική του και έχει χαρακτηρισθεί παραδοσιακός από το 1988
Παραδοσιακά ολόλευκα σπίτια με λουλούδια στις αυλές, καμάρες και στενά σοκάκια συνθέτουν ένα απίστευτα όμορφο σκηνικό. Στην είσοδο του χωριού στέκει η εκκλησία της Αγίας Τριάδας με τους μαρμάρινους σκαλιστούς κίονες και το μαρμάρινο τέμπλο, έργο Τηνιακών γλυπτών. Στην ευρύτερη περιοχή υπάρχουν διάσπαρτα πολλά ακόμη βυζαντινά ξωκλήσια με πιο σημαντικά της Παναγίας Δαμνιώτισσας του 9ου - 10ου αιώνα με σημαντικές τοιχογραφίες στο εσωτερικό και η βυζαντινή εκκλησία του Αγίου Ιωάννη του Θεολόγου. Άλλα σημεία τουριστικού ενδιαφέροντος είναι το ελαιοτριβείο στο κέντρο του χωριού που είναι ανοικτό στο κοινό κάποιες μέρες το χρόνο καθώς και το λαογραφικό μουσείο με σημαντικά εκθέματα από την ζωή και την καθημερινότητα των κατοίκων, στο πέρασμα των χρόνων. Λίγο έξω από τον οικισμό συναντάμε ένα λιθόκτιστο γεφυράκι και τα παλιά πλυσταριά του χωριού όπου για πολλές δεκαετίες οι γυναίκες του χωριού έπλυναν υφάσματα και ρούχα του νοικοκυριού.
Οι κάτοικοι του Καλόξυλου ασχολούνται κυρίως με τη γεωργία και την παραγωγή ελαιόλαδου. Στο παρελθόν το χωριό είχε τέσσερα προβιομηχανικά ελαιοτριβεία, εκ των οποίων μόνο δύο διασώζονται ως σήμερα. Η περιοχή γύρω από τον Καλόξυλο είναι γεμάτη μονοπάτια που οδηγούν σε μοναχικά, κατάλευκα πέτρινα ξωκλήσια, σπαρμένα στο λεκανοπέδια και στις πλαγιές των βουνών.
Ιστορικό Διατηρητέο Μνημείο - ΦΕΚ Δ 504/1988
9. Μουτσούνα Νάξου
Η Μουτσούνα είναι ένας μικρός παραθαλάσσιος οικισμός, στα ανατολικά παράλια της Νάξου που απέναντί της έχει τις Μικρές Κυκλάδες. Μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του 1980 το λιμάνι του χωριού προσέγγιζαν φορτηγά πλοία για να φορτώσουν σμύριδα, προερχόμενη από διάφορα σημεία εξόρυξης στο νησί. Η σμύριδα κατέληγε στο χωριό μέσω ενός εναέριου συστήματος μεταφοράς, απομεινάρια του οποίου είναι ακόμη εμφανή στον οικισμό όπως και σε άλλα σημεία του νησιού. Αξίζει να σημειωθεί ότι το σμυρίγλι ήταν ένα βασικό εξαγώγιμο προϊόν της Ελλάδας ενώ το σύστημα μεταφορά συγκαταλέγεται σήμερα ανάμεσα στα κορυφαία βιομηχανικά μνημεία της χώρας.
Σήμερα, ο μικρός αυτός οικισμός έχει εξελιχθεί σε ένα σύγχρονο τουριστικό προορισμό, όπου οι επισκέπτες μπορούν να βρουν τουριστικά καταλύματα και γραφικές ταβέρνες με φρέσκα θαλασσινά. Δίπλα από το μικρό λιμάνι, απλώνεται η παραλία του Άη Γιάννη με τη ψιλή άμμο και τα πεντακάθαρα, γαλαζοπράσινα νερά, ενώ λίγο νοτιότερα, υπάρχει ακόμη μία πανέμορφη παραλία, το Τηγάνι. Και οι δύο παραλίες έχουν διάφανα και ρηχά νερά, ιδανικά για οικογένειες με μικρά παιδιά. Κατά τη διάρκεια του χειμώνα οι λιγοστοί κάτοικοι ασχολούνται με τη γεωργία, τη κτηνοτροφία και την αλιεία.
Η πρόσβαση στο χωριό είναι εύκολη με αυτοκίνητο ή λεωφορείο από τη Χώρα του νησιού. Ο οικισμός προσφέρεται για χαλάρωση και μπορεί να αποτελέσει τη βάση για εξερεύνηση της ανατολικής πλευράς του νησιού που κρύβει δεκάδες φυσικούς απομονωμένους όρμους και πανέμορφες μεγάλες και αμμώδης παραλίες.
