Αναστενάρια

Τα Αναστενάρια είναι ένα παραδοσιακό έθιμο που αναβιώνει κάθε Μάιο στην Αγία Ελένη Σερρών, τη Κερκίνη το Στρυμωνικό, το Λαγκαδά, τη Μελίκη Ημαθίας και στη Μαυρολεύκη Δράμας. Κύριο χαρακτηριστικό του είναι η πυροβασία, το βάδισμα με γυμνά πόδια επάνω σε πυρακτωμένα κάρβουνα. Πιθανολογείται ότι πρόκειται για αναβίωση θρησκευτικών τελετουργικών της αρχαιότητας που σχετίζονταν με τη λατρεία του θεού Διόνυσου και για το λόγο αυτό η εκκλησία το θεωρεί ειδωλολατρικό έθιμο. Το σίγουρο είναι ότι το έθιμο με ρίζες από τα χωριά Κώτσι και Μπροντίβο της Ανατολικής Ρωμυλίας, το έφεραν οι Έλληνες με την ανταλλαγή πληθυσμών το 1922.

Οι αναστενάρηδες αποτελούν μία ιδιαίτερη τάξη. Σπάνια εκκλησιάζονται, τη δε λατρεία τους τη κάνουν σε ιδιωτικά ιερά που ονομάζονται «κονάκια». Ανάμεσά τους υπάρχει ιεραρχία. Κάποιοι φυλάσσουν στα σπίτια τους τις εικόνες, τα μαντήλια, τα τάματα και τα κειμήλια της τελετουργίας. Το έθιμο συνδέεται με τον εορτασμό των Αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης και λαμβάνει χώρα το τριήμερο από την 21η έως την 23η Μαΐου.

Οι εκδηλώσεις ξεκινούν τη παραμονή της εορτής, στις 20 Μαΐου, με τη μεταφορά των εικόνων του Αγίου Κωνσταντίνου και Ελένης στο κονάκι. Εκεί φυλάσσονται και τα «αμανέτεια», μαντήλια που θεωρούνται ιερά, πολύτιμα προγονικά κειμήλια. Στο χώρο συγκεντρώνονται άντρες και γυναίκες, οι οποίοι κάποια στιγμή ξεκινούν το χορό κρατώντας εικόνες και αμενέτεια. Ο χορός αν και στατικός και μονότονος είναι συγκλονιστικός και διαρκεί μέχρι τα μεσάνυχτα.

Ακολουθεί αγρυπνία και το πρωί της 21ης Μαΐου γίνεται η θυσία του ζώου που είναι συνήθως κριάρι ή ταύρος. Το κρέας μοιράζεται στα σπίτια των αναστενάρηδων και εν συνεχεία οι εικόνες των Αγίων μεταφέρονται στο σημείο όπου θα γίνει η πυροβασία και ο αγιασμός. Καθ’ όλη τη διάρκεια της διαδικασίας ακούγεται ο ήχος του ταμπούρλου και της τρίχορδης θρακιώτικης λύρας, ενώ παλαιότερα ο ήχος της γκάιντας ή του ζουρνά.

Στήνονται τα ξύλα και όταν οι φλόγες κατακαθίσουν και σχηματιστεί παχιά ανθρακιά, έρχονται οι αναστενάρηδες και αρχίζουν ένα κυκλικό χορό γύρω από τη φωτιά, ενώ η μουσική δυναμώνει και γίνεται πιο έντονη. Ο αρχιαναστενάρης παραδίδει στους πιστούς τις δύο εικόνες και σχηματίζουν ένα σταυρό στη φωτιά. Τη πυροβασία ξεκινούν οι παλαιότεροι και ακολουθούν οι υπόλοιποι αναστενάρηδες. Στα χέρια κρατούν μαντήλια, ενώ επάνω τους φέρουν ασημένια και χρυσά τάματα. Κανένας αναστενάρης δε μπαίνει στη φωτιά χωρίς το μαντήλι.

Αν και βαδίζουν με γυμνά πέλματα επάνω σε πυρακτωμένα κάρβουνα, στα πέλματα τους δε φέρουν κανένα έγκαυμα. Το φαινόμενο αυτό παραμένει ανεξήγητο από την επιστήμη.