Πόλεις & Χωριά

1. Άγιος Νικόλαος

Ο Άγιος Νικόλαος είναι η πρωτεύουσα του Νομού Λασιθίου, χτισμένος στη δυτική πλευρά του κόλπου του Μιραμπέλλου, στην τοποθεσία Μαντράκι. Είναι μια πανέμορφη ήρεμη μικρή πόλη την οποία οι Κρητικοί αναφέρουν ως "ο Άγιος", αλλά η σημερινή ονομασία του προέρχεται από το βυζαντινό εκκλησάκι στον όρμο του Αγίου Νικολάου, ενώ η παλιότερη ονομασία ήταν Μαντράκι, καθώς εκεί υπήρχαν πολλές μάντρες με κατσίκια.

Σήμα κατατεθέν του Αγίου Νικολάου είναι η γραφική Λίμνη Βουλισμένη, μια μικρή λιμνοθάλασσα στο κέντρο της πόλης, που χρησιμοποιείται για να δένουν οι βάρκες. Δεκάδες θρύλοι συνδέονται με αυτήν λόγω των πολύ βαθιών νερών της, όπως το ότι δεν έχει βάθος. Στο πυθμένα της λίμνης είχαν πετάξει οι Γερμανοί πολεμικό υλικό πριν εγκαταλείψουν την Κρήτη το 1944. Γύρω από την λίμνη υπάρχουν καφέ και εστιατόρια από όπου μπορείτε να την θαυμάσετε. Την ομορφότερη θέα όμως προς τη Λίμνη Βουλισμένη θα την έχετε αν ανεβείτε στο μικρό παρκάκι που έχει δημιουργηθεί πάνω από αυτήν, στην νότια πλευρά της.

Άλλα αξιοθέατα του Αγίου Νικολάου είναι η τα νεοκλασικά κτίρια, η μαρίνα (η πρώτη μαρίνα στην Κρήτη), το Αρχαιολογικό Μουσείο, το εκκλησάκι Άγιος Νικόλαος στη χερσόνησο Αμμούδι, το νησάκι των Αγίων Πάντων με τους προστατευόμενους Κρητικούς αιγάγρους, η Κιτροπλατεία, ο πεζόδρομος με τις καφετέριες, το παραδοσιακό χωριό Κριτσά, το οροπέδιο του Καθαρού, η Σπιναλόγκα, η Ελούντα και η Πλάκα στα βόρεια.

Ιστορία

Η σημερινή πόλη είναι χτισμένη στη θέση της αρχαίας Λατούς προς Καμάρα, επίνειο της Λατούς Ετέρας (σημαντική ορεινή πόλη των Δωριέων, 3,5 χιλιόμετρα βόρεια της Κριτσάς). Οι δύο πόλεις αποτελούσαν μια διοικητική ενότητα τον 3ο Π.Χ αιώνα, λάτρευαν την ίδια θεότητα, την Ειλειθυία, προστάτιδα των τοκετών κι είχαν ενιαία νομίσματα που από το ένα μέρος εικόνιζαν την Ειλειθυία ή την Άρτεμη κι από το άλλο τον Ερμή με τη λέξη ΛΑΤΙΩΝ. Οι πολίτες της Λατούς προς Καμάρα ονόμαζαν τους εαυτούς τους Καμαρίτες. Η Λατώ προς Καμάρα, ως λιμάνι, αναπτύχθηκε την περίοδο αυτή πληθυσμιακά και οικονομικά ενώ αντίθετα η Λατώ άρχισε να φθίνει. Από την περίοδο αυτή έχουν ανεβρεθεί αγάλματα, επιγραφές και πολλοί τάφοι στην περιοχή του ποταμού. Τα κτερίσματα των τάφων αρκετά από τα οποία είναι ενδιαφέροντα, εκτίθενται στο αρχαιολογικό Μουσείο.

Την πρώτη Βυζαντινή περίοδο εξακολουθούσε να υπάρχει ως αξιόλογη πόλη, η Επισκοπή Καμάρας. Στις αρχές του 13ου αιώνα, ίσως το 1206, κατασκευάστηκε στο ύψωμα όπου σήμερα είναι η νομαρχία, ένα φρούριο, πιθανόν από το Γενοβέζο Ενρίκο Πεσκατόρε. Το φρούριο ονομάστηκε Μιραμπέλλο και έδωσε το όνομά του στην επαρχία Μιραμπέλου και στον κόλπο. Το φρούριο καταστράφηκε από ισχυρό σεισμό το 1303, αλλά οι Βενετοί το ανακατασκεύασαν. Το 1374 αναφέρεται ως Castro Mirabelli και διέθετε αποθήκη αλατιού από τις αλυκές της Ελούντας, το οποίο στη συνέχεια εξαγόταν στην Ευρώπη. Το φρούριο εγκαταλείφθηκε και έγινε αποθήκη όταν σταμάτησαν οι επαναστάσεις εναντίον των Βενετών. Το φρούριο Μιραμπέλου καταστράφηκε το 1537 από Τούρκους πειρατές, αλλά ανακατασκευάστηκε σε σχέδιο του Μικέλε Σαμιτσέλι. Γύρω από το φρούριο αναπτύχθηκε οικισμός (βούργος). Το 1630 αναφέρεται από τον Φραντσέσκο Μπαζιλικάτα ως Μιράμπελο Καστέλο και ότι στα ελληνικά ο οικισμός λεγόταν Βουλισμένη, από τη λίμνη. Το 1646, κατά τη διάρκεια του Μεγάλου Κρητικού Πολέμου, ο φρούραρχος Κολονέλο Μπαλντέλα παρέδωσε αμέσως το φρούριο στους Τούρκους που το περικύκλωσαν. Αυτή η πράξη θεωρήθηκε προδοσία και ο Μπαλντέλα κρεμάστηκε. Οι Βενετοί ανακατέλαβαν το φρούριο, αλλά επειδή δεν μπορούσαν να το κρατήσουν στην κατοχή τους το κατέστρεψαν, αφού το φρούριο της Σπιναλόγκας κάλυπτε τις ανάγκες τους. Το 1671 αναφέρεται στην τουρκική απογραφή ως Nefs Meranblo με 42 χαράτσια, που σημαίνει ότι κατοικούταν. Στην αιγυπτιακή απογραφή του 1834 δεν αναφέρεται και η περιοχή ήταν ακατοίκητη. Όμως το λιμάνι χρησιμοποιούταν για την εξαγωγή προϊόντων της επαρχίας όπως χαρούπια.

Ο σύγχρονος οικισμός δημιουργήθηκε με την επανάσταση του 1866, από κατοίκους της Φουρνής, της Κριτσάς, του Ηρακλείου και των Σφακίων. Τα ερείπια του ενετικού φρουρίου χρησιμοποιήθηκαν ως οικοδομικά υλικά των νέων κτιρίων. Αρχικά ονομαζόταν Μαντράκι αλλά πήρε το όνομα Άγιος Νικόλαος από το μικρό βυζαντινό εκκλησάκι του 9ου αιώνα που βρίσκεται στην χερσόνησο Αμμούδι, περίπου 2 χιλιόμετρα βόρεια της πόλης. Το 1900 ο Άγιος Νικόλαος γίνεται η έδρα του Δήμου Κριτσάς. Το 1904 η έδρα του Δήμου Λασιθίου μετακινήθηκε από την Νεάπολη στον Άγιο Νικόλαο. Από τη δεκαετία του 60 αναδείχθηκε σε σημαντικό τουριστικό προορισμό.

Ιστορικό Διατηρητέο Μνημείο - ΦΕΚ 666/Β/23-9-1970

2. Φοίνικας

Ο Φοίνικας είναι ένας μικρός παραθαλάσσιος οικισμός, 700 περίπου μέτρα δυτικά από το Λουτρό Χανίων. Το όνομα προέρχεται από την αρχαία πόλη Φοίνιξ, που ήταν το επίνειο της Ανώπολης και ερείπιά της βρίσκονται κοντά στο Λουτρό. Ο οικισμός βρίσκεται μέσα σε έναν γραφικό όρμο όπου σχηματίζεται και μία πολύ όμορφη, οργανωμένη μικρή παραλία. Πάνω από τη παραλία υπάρχει μία ταβέρνα και αρκετά ενοικιαζόμενα δωμάτια για όσους επιλέξουν το Φοίνικα για τις διακοπές τους. Ο Φοίνικας προσφέρει ηρεμία και είναι ιδανικός προορισμός για όσους αναζητούν τη χαλάρωση και τη γαλήνη. Η περιοχή προσφέρεται για πεζοπορικές διαδρομές, εξορμήσεις στις γύρω περιοχές, ψάρεμα και παρατήρηση του βυθού με μάσκα.

Τον οικισμό διασχίζει το Ευρωπαϊκό πεζοπορικό μονοπάτι Ε4 που συνδέει τη παραλία Μάρμαρα με το Λουτρό και κατ’ επέκταση με την Αγία Ρουμέλη, ενώ από το μικρό λιμάνι του, ξεκινούν βάρκες με προορισμό το Λουτρό και τη παραλία Μάρμαρα. Η πρόσβαση στο Φοίνικα μπορεί να επιτευχθεί μέσω ενός χωματόδρομου από το χωριό Λιβανιανά ή φτάνοντας στο Λουτρό και από εκεί με τα πόδια ή με βάρκα στο γραφικό χωριουδάκι.

3. Αράδαινα Σφακίων

Η Αράδαινα είναι χωριό της περιοχής των Σφακίων, στη νοτιοδυτική Κρήτη και βρίσκεται σε υψόμετρο 520 μέτρων, στις νότιες πλαγιές των Λευκών Ορέων. Δυτικά του χωριού βρίσκεται το φαράγγι της Αράδαινας, με βάθος περίπου 100 μέτρα, το οποίο χωρίζει την Αράδαινα από το οροπέδιο της Ανώπολης, από την οποία απέχει 3,5 χιλιόμετρα.

Ιστορία

Στη θέση Πασσόπετρα, κοντά στον σημερινό οικισμό σώζονται τα ερείπια της αρχαίας πόλης Αραδήν ή Ηραδήν (της οποίας το όνομα διατηρεί το χωριό μέχρι σήμερα). Ο Στέργιος Σπανάκης αναφέρει ότι ιδρύθηκε από Φοίνικες και το όνομα Αραδήν ετυμολογείται από τη φοινικική λέξη αρουάντ, που σημαίνει καταφύγιο. Σύμφωνα με τον Βλαντίμιρ Γκεοργκίεφ, το όνομα Αραδήν προέρχεται από την λέξη άραδος, η οποία σημαίνει ταραχή ή βιαίη κίνηση, και η οποία αναφέρεται στα κύματα που ακούγονταν μέχρι την πόλη.

Ήταν μία από τις 30 κρητικές πόλεις οι οποίες είχαν συνάψει συμμαχία με τον Ευμένη Β΄ το 183 π.Χ.. Σώζεται η αρχαία νεκρόπολη στην θέση Ξενοτάφι και για ελιμενισμό τα πλοία έδεναν στη Φοίνικα (σημερινό Λουτρό). Συνέχισε να υπάρχει στους βυζαντινούς χρόνους, καθώς αναφέρεται από τον Ιεροκλή, και είναι πιθανό η κατοίκηση να ήταν συνεχής την πρώτη και δεύτερη βυζαντινή περίοδο, καθώς αναφέρεται στα έγγραφα σχετικά με τον καθορισμό των κτήσεων των 12 αρχοντόπουλων. Στο χωριό σώζεται ο ναός του Μιχαήλ Αρχαγγέλου, ο οποίος κτίστηκε στις αρχές του 14ου αιώνα στη θέση του μεσαίου κλίτους παλαιοχριστιανικής βασιλικής, η οποία ήταν έδρα επισκόπου.

Η Αράδαινα δεν αναφέρεται στις ενετικές απογραφές, όπως και τα υπόλοιπα χωριά των Σφακίων, αλλά αναφέρεται το τοπωνύμιο Aradhena από τον Φραντσέσκο Μπαρότσι και αναφέρεται επίσης στον κατάλογο χωριών της Κρήτης το 1645, του Αντόνιο Τριβάν.

Η Αράδαινα, αν και ορεινό χωριό, ευημερούσε χάρις στη ναυτιλία και το εμπόριο, με τους κατοίκους της να δένουν τα πλοία τους στο Λουτρό. Ευημερούσε από τα τέλη των ενετικών χρόνων μέχρι την αποτυχημένη επανάσταση του Δασκαλογιάννη το 1770. Ο Δασκαλογιάννης έδωσε την τελευταία του μάχη στο φαράγγι της Αράδενας και η Αράδενα κατάστραφηκε ολοκληρωτικά.

Κατά τη διάρκεια της επανάστασης του 1821, ο Χατζή Γεώργης Μανιάτης και ο Αναγνώστης Μανουσέλης με λίγους συντρόφους τους απομονώθηκαν στην Αράδαινα, όπου και σκοτώθηκαν μαχόμενοι των Χουσεΐν και τον τουρκοαιγυπτιακό στρατό. Η Αράδαινα αναφέρεται στην αιγυπτιακή απογραφή του 1834, όταν κατοικούνταν από 36 χριστιανικές οικογένειες. Τις 11 Αυγούστου 1867, κατά τη διάρκεια της επανάστασης του 1866, δόθηκε μάχη στο φαράγγι της Αράδαινας ανάμεσα σε Κρήτες και Τούρκους, η οποία έληξε με υποχώρηση της Κρητών, λόγω κανονιοβολισμών διά θαλάσση από τα τουρκικά πλοία.

Στην απογραφή του 1881, η Αράδαινα ανήκε στον δήμο Αγίου Ιωάννη και είχε 124 κατοίκους. Το χωριό ερήμωσε κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 1950 λόγω μιας βεντέτας.

Η βεντέτα άρχισε όταν ένα παιδάκι βρήκε στο δρόμο το κουδούνι μιας κατσίκας και θέλησε να το κρατήσει. Ο κάτοχος του, που είδε το παιδί να το κρατάει στα χέρια, ζήτησε να το πάρει πίσω, όμως το παιδάκι αρνήθηκε. Στην συνέχεια πήγε στο σπίτι του παιδιού να ζητήσει εξηγήσεις για το κουδούνι του. Η βεντέτα άφησε πίσω της 7 νεκρούς και όσοι επέζησαν έφυγαν για να μην συνεχιστεί το κακό. Έτσι από την μία μέρα στην άλλη το απομονωμένο χωριό ερήμωσε.

Η Αράδαινα ήταν αποκομμένη από το οδικό δίκτυο μέχρι το 1987, όταν κατασκευάστηκε με χρηματοδότηση της οικογένειας Βαρδινογιάννη, η οποία έχει ρίζες με τον τόπο αυτό, σιδερένια γέφυρα μήκους 70 μέτρων πάνω από το φαράγγι της Αράδενας. Η γέφυρα εγκαινιάστηκε στις 12 Δεκεμβρίου 1987. Στη μεσότητα της γέφυρα υπάρχει πλατφόρμα για μπάντζι τζάμπινγκ, καθώς από τον πυθμένα του φαράγγιου, η γέφυρα έχει ύψος 138 μέτρα.

4. Καλάμι Ηρακλείου

Το Καλάμι είναι οικισμός που βρίσκεται στο νοτιοανατολικό τμήμα του Δήμου Βιάννου στην ομώνυμη επαρχία του Νομού Ηρακλείου. Απέχει οδικώς από το Ηράκλειο 78 χλμ., από την Άνω Βιάννο (πρωτεύουσα του Δήμου) 14 χλμ. και από την Ιεράπετρα 31 χλμ. Περιβάλλεται βορειοδυτικά από τον ποταμό Μπλαβάρη, από το νότο με περιβόλια και ανατολικά από το ύψωμα του "Προφήτη Ηλία". Κεντρικός ναός είναι του Αγίου Γεωργίου. Το χωριό είναι χτισμένο στην άκρη μικρού λεκανοπεδίου σε υψόμετρο 480 μέτρων, το οποίο στέκει σήμερα έρημο και εγκαταλελειμένο. Ο οπερατέρ Νίκος Σαράντος είχε καταγράψει με την κάμερά του το “απόκοσμο” περιβάλλον του χωριού. Έφτιαξε ένα ντοκιμαντέρ για την περιοχή με τίτλο: “Kalami, the face of abandonment”. Το 2016 προβλήθηκε στο κινηματογραφικό φεστιβάλ του Λος Άντζελες.

Ιστορία

Το Καλάμι πιθανώς χτίστηκε στα τέλη της ενετοκρατίας και τις αρχές της τουρκοκρατίας. Φυσικοί παράγοντες, κυρίως λόγοι προστασίας από εχθρικές επιδρομές, συντέλεσαν ώστε να χτιστεί σε ημιορεινή περιοχή. Έτσι, ενώ βρίσκεται σε κοντινή απόσταση από τη θάλασσα, αυτή δεν φαίνεται για λόγους ασφαλείας. Αυτό συμβαίνει στα περισσότερα χωριά του δήμου, επειδή φοβούνταν τους διάφορους πειρατές της Μεσογείου, οι οποίοι λεηλατούσαν και βιαιοπραγούσαν κατά των κατοίκων των παραθαλάσσιων περιοχών. Έτσι ήθελαν τα χωριά τους να μην έχουν οπτική επαφή με τη θάλασσα.

Στη θέση της σημερινής εκκλησίας του χωριού, των Αγίων Γεωργίου και Χαραλάμπους, εκεί που άλλοτε πήγαιναν κρυφά οι χριστιανοί των γύρω χωριών για να προσευχηθούν, χτίστηκαν δίπλα τα πρώτα σπίτια. Αργότερα, όλο και περισσότεροι άνθρωποι έρχονταν να κατοικήσουν στο Καλάμι, το οποίο άρχισε να μεγαλώνει και να επεκτείνεται σιγά-σιγά.

Οι κυριότερες ασχολίες των Καλαμιωτών, περιστρέφονταν γύρω από την καλλιέργεια ελαιόδεντρων, σιτηρών, οπωροφόρων δέντρων, κυρίως εσπεριδοειδών, χαρουπιάς, αμπελιών και σε μικρότερο βαθμό ασχολούνταν με την κτηνοτροφία. Όλες οι ασχολίες τους απέβλεπαν στο να καλύψουν ίσα-ίσα τις ανάγκες των οικογενειών τους. Η ανάπτυξη του βιοτικού επιπέδου των κατοίκων άρχισε μετά το 1960, όταν οι ασχολίες στράφηκαν στην καλλιέργεια πρώιμων κηπευτικών και μπανανοκαλλιέργεια.

Το Καλάμι, ως κύριο κέντρο κατοικίας του αγροτικού πληθυσμού, όπως και οι περισσότεροι ορεινοί οικισμοί, είχε δευτερεύουσα σημασία κατά τους χειμερινούς μήνες κυρίως και είχε δώσει την πρώτη θέση στους χειμερινούς οικισμούς (χειμαδιά), που βρίσκονταν χαμηλότερα και με ηπιότερες κλιματολογικές συνθήκες.

Έτσι σε ολόκληρο το δήμο υπήρχαν τα λεγόμενα “μετόχια”, μικροοικισμοί που χρησιμοποιούνταν εποχιακά για την καλλιέργεια της γης και τη συγκομιδή καρπών. Τα σπουδαιότερα μετόχια ήταν οι Βίγλες, τα Σκαφίδια, η Ψαρή Φοράδα, ο Ρούσσος Λάκκος, οι Πέντε Πέτρες κ.α. Σ’ αυτά ασχολούνταν κυρίως με την καλλιέργεια των σιτηρών και το μάζεμα ελιών. Υπήρχαν μάλιστα και πολλά ελαιοτριβεία (αλετρουβιά) για το άλεσμα των ελιών.

Με τη σύμβαση της Χαλέπας (1878), οι κάτοικοι του χωριού μπόρεσαν να αποκτήσουν δικαιώματα αφού δημιουργούνταν καθεστώς ημιαυτόνομης επαρχίας με ιδιαίτερα προνόμια (απαλλαγή από μερικούς φόρους, δικαίωμα μόρφωσης, θρησκείας κ.α.) Έτσι το 1879 το Καλάμι απέκτησε σχολείο, το οποίο ως και τα τελευταία χρόνια λειτουργούσε, μέχρι που καταργήθηκε το 1987. Επίσης μέχρι το 1916 στην εκκλησία του χωριού στεγάζονταν δυο ενορίες, με παπάδες τους αδερφούς Αντώνη και Γρηγόρη Μαυράκη. Μάλιστα στη γιορτή του Αγίου Γεωργίου, τη μια χρονιά το πανηγύρι γίνονταν στη μία ενορία (απάνω γειτονιά) και την επόμενη στην άλλη ενορία (κάτω γειτονιά), με ξεχωριστή λαμπρότητα.

Το Καλάμι γνώρισε μεγάλη ακμή τη δεκαετία του 1930 (μέχρι τη γερμανική κατοχή). Υπήρξε το πιο ανεπτυγμένο εμπορικό κέντρο του δήμου. Στην παραλία της Ψαρής Φοράδας, από το 1920, υπήρχε τελωνείο καθώς και εφτά αποθήκες (μαγατζέδες), όπου έρχονταν τα πλοία για να ξεφορτώσουν αλλά και να φορτώσουν διαφόρων ειδών εμπορεύματα ολόκληρου του δήμου. Τα εμπορεύματα μεταφέρονταν με ζώα, μέσω Καλαμίου και έφταναν μέχρι το Αρκαλοχώρι.

Το 1929 ανεγέρθηκε το πρώτο πετρελαιοκίνητο ελαιοτριβείο στο χωριό. Το εργοστάσιο αυτό αποτέλεσε σταθμό προόδου και η περιοχή που ήταν και είναι ελαιοπαραγωγική, παρήγε ελαιόλαδο με νέο σύστημα και άνεση. Το 1931 ιδρύθηκε και δεύτερο, υδροκίνητο αυτή τη φορά, ελαιουργικό εργοστάσιο, γιατί το ένα μόνο δεν επαρκούσε για τις ανάγκες των κατοίκων. Την ίδια εποχή λειτουργούσε και υδροκίνητος αλευρόμυλος.

Μεγάλη άνθιση επίσης γνώρισαν όλων των ειδών τα επαγγέλματα, πολλά από τα οποία σήμερα έχουν εκλείψει. Μεταξύ αυτών υπήρχε σωμαράς, ντενεκετζής, χαρκιάς, τσαγκάρης, ράφτης, μαμμή και πολλά άλλα. Ξεχωριστή θέση κατείχε το παντοπωλείο που πουλούσε, ανάμεσα στα άλλα είδη, εκλεκτά υφάσματα από την Αθήνα και το Ηράκλειο κι έρχονταν άνθρωποι από όλο το δήμο για να ψωνίσουν. Στα χρόνια της γερμανικής κατοχής ολόκληρος ο δήμος Βιάννου έζησε το δράμα της καταστροφής.

Το 1949 έφτασε στο Καλάμι συνεργείο ανοικοδόμησης, αποτελούμενο από πέντε Ελβετούς, οι οποίοι οικοδόμησαν πολλές κατεστραμμένες κατοικίες. Το σπουδαιότερο όμως έργο, που έγινε τότε στην περιοχή, ήταν η κατασκευή υδραγωγείου με σιδεροσωλήνες και τσιμενταγωγό. Την ίδια χρονιά έγινε και η διάνοιξη της αμαξιτής οδού Βιάννου-Συκολόγου.

Το 1952 έγινε η διάνοιξη του δρόμου Συκολόγου-Γδοχίων και επικοινώνησε πλέον οδικώς το χωριό με την Ιεράπετρα. Μέχρι τότε, ο μοναδικός δρόμος που υπήρχε για την Ιεράπετρα, ήταν ένα λιθόστρωτο μονοπάτι που είχε φτιαχτεί επί τουρκοκρατίας. Το οδικό δίκτυο για Ηράκλειο και Ιεράπετρα βελτιώθηκε μετά τη δεκαετία του ’60, όταν ασφαλτοστρώθηκαν οι δρόμοι μέχρι το Καλάμι.

Σήμερα η εικόνα που παρουσιάζει το Καλάμι, έχει έντονα τα σημάδια της ερήμωσης. Τα περισσότερα σπίτια είναι εγκαταλελειμμένα, γιατί οι κάτοικοί τους έχουν μετεγκατασταθεί στους παραλιακούς οικισμούς με επίκεντρο την Ψαρή Φοράδα (Σιδωνία). Η επίσημη απογραφή του 2001 αναφέρει ότι το Καλάμι τη χρονιά εκείνη είχε 44 κατοίκους.

Η όψη που παρουσιάζει το χωριό είναι στενόμακρη, με κατεύθυνση από την ανατολή προς τη δύση. Οι δρόμοι είναι πολύ στενοί και λιθόστρωτοι και δεν επιτρέπουν την κυκλοφορία αυτοκινήτου. Αυτοκίνητα περνούν μόνο από τον περιφερειακό δρόμο του χωριού.

5. Πάνω Περιβολάκια

Τα Περιβολάκια ή Περβολάκια είναι χωριό και κοινότητα του Δήμου Σητείας, στην ανατολική Κρήτη. Το χωριό αποτελείται από δύο συνοικισμούς, τα Επάνω και Κάτω Περιβολάκια. Κοντά στα Κάτω Περιβόλακια βρίσκεται το μικρό χωριό Πέζουλας. Τα Πάνω Περιβόλακια πλέον είναι ακατοίκητα μετά την ίδρυση του νέου οικισμού όμως έχει διατηρήσει ανέπαφη την παραδοσιακή εικόνα του, ενώ τα Κάτω Περιβόλακια σύμφωνα με την απογραφή του 2011, είχε 21 κατοίκους.

Είναι κτισμένα σε υψόμετρο 340 μέτρων σε απόσταση 37 χιλιομέτρων από τη Σητεία. Από το χωριό ξεκινάει το φαράγγι Περβολακίων ή φαράγγι Καψά. Το φαράγγι έχει μήκος περίπου 4,5 χιλιόμετρα και χαρακτηρίζεται από τα απότομα τοιχώματά του με την έλλειψη βλάστησης. Το φαράγγι καταλήγει στην παραλία κοντά στη Μονή Καψά. Έχει ενταχθεί στο δίκτυο Νatura 2000 και παρουσιάζει μεγάλο ενδιαφέρον.

Ιστορία

Στο σπήλαιο Βουρνόφερτο, επί τους όρους Καππαρουκέφαλα, ο Πωλ Φωρ ανακάλυψε σχεδιασμένες σκηνές κυνηγιού. Τα σχέδια απεικονίζουν θεά με σκύλους, η οποία περιβάλλεται από άγρια ζώα τα οποία ή έχουν παγιδευτεί σε δίκτυα ή έχουν χτυπηθεί από δόρατα και βέλη. Ο Πωλ Φωρ τα χρονολόγησε την προμινωική εποχή.

Τα Περιβολάκια δεν αναφέρονται στις ενετικές απογραφές. Η παλαιότερη μνεία σε αυτά γίνεται στην απογραφή του 1881, όταν ανήκαν στον δήμο Χαντρά και είχαν αμιγώς χριστιανικό πληθυσμό, 142 κατοίκους. Στην απογραφή του 1900 ανήκαν στο δήμο Πραισού και είχαν 179 κατοίκους. Στην απογραφή του 1920 είχαν οριστεί έδρα ομώνυμου αγροτικού δήμου.

Το 1925 τα Περιβολάκια προσαρτήθηκε στην κοινότητα Λιθίνων, αλλά το 1930 ορίστηκαν έδρα ομώνυμης κοινότητας, η οποία ανήκε στην επαρχία Σητείας. Τα Επάνω Περιβολάκια αναγνωρίστηκαν ως ανεξάρτητος οικισμός το 1940. Η κοινότητα διατηρήθηκε μέχρι το πρόγραμμα Καποδίστριας, οπότε και προσαρτήθηκε στον δήμο Μακρύ Γυαλού. Με το πρόγραμμα Καλλικράτης το 2010 προσαρτήθηκαν στον δήμο Ιεράπετρας, αλλά την επόμενη χρονιά αποσπάστηκαν από τον δήμο και προσαρτήθηκαν στο δήμο Σητείας.

6. Αρχάνες

Οι Αρχάνες ή Επάνω Αρχάνες είναι μία όμορφη κωμόπολη κτισμένη σε υψόμετρο περίπου 400 μέτρων, στο μέσο μιας λεκάνης που την διαρρέει ο χείμαρρος Καίρατος και την χωρίζει σε δυο άνισα μέρη. Βρίσκεται στο βορειοανατολικό άκρο της κοιλάδας που σχηματίζεται από το όρος Γιούχτας, που έχει υψόμετρο 811 μ. Απέχει 14 χιλιόμετρα από την πόλη του Ηρακλείου και μόλις 7 χιλιόμετρα από το μινωικό ανάκτορο της Κνωσού. Το "πολύχρωμο" αυτό χωριό έχει βραβευτεί σε διαγωνισμό της Ευρωπαικής Ένωσης και αποτελεί παράδειγμα προς μίμηση, όσον αφορά την οικιστική του ανάπτυξη.

Ο σημερινός κύριος οικισμός ονομάζεται Επάνω Αρχάνες κι έτσι ξεχωρίζει από το συνοικισμό των Κάτω Αρχανών που βρίσκεται σε απόσταση ενός χιλιομέτρου βορειότερα. Οι Αρχάνες έχουν διατηρήσει το προελληνικό όνομά τους που μαρτυρείται σε επιγραφή του 5ου αι. π.Χ. Πρόκειται για συνθήκη συμμαχίας μεταξύ της Κνωσού και της Τυλίσου και σε μια από τις διατάξεις αναφέρεται «Ο Αρχός θα έχει το τέμενος στην Αχάρνα». Ο Αρχός ήταν τοπικός ήρωας που λατρευόταν στις Αρχάνες. Οι αρχαιολογικές μαρτυρίες επιβεβαιώνουν την κατοίκηση του χώρου στην προϊστορική εποχή και σε όλη τη διάρκεια των ιστορικών χρόνων.

Η κοιλάδα και όλη η περιοχή των Αρχανών είναι κατά πλειοψηφία ένας απέραντος αμπελώνας από αμπέλια και κρεβατίνες, που παράγουν τα φημισμένα σταφύλια σουλτανίνας. Τα κυριότερα προϊόντα των Αρχανών είναι σταφίδα - σουλτανίνα, εξαιρετικής ποιότητας κρασί από διάφορες ποικιλίες (ντόπιες : κοτσιφάλι, μαντηλάρι, λιάτικο, βηλάνα και άλλες νεοεισαχθείσες) και επίσης αρίστης ποιότητας ελαιόλαδο. Επίσης, καλλιεργούνται αρωματικά φυτά: δίκταμος, θυμάρι, φασκομηλιά.

Στην περιοχή των Αρχανών υπάρχουν παλιοί ναοί, όπως η Αγία Τριάδα, καμαροσκέπαστη των αρχών του 14ου αιώνα με ενδιαφέρουσες τοιχογραφίες της Αναλήψεως, της Γεννήσεως της Θεοτόκου και της επίσης καμαροσκέπαστης Αγίας Παρασκευής της ίδιας περιόδου. Υπάρχει επίσης η καμαροσκέπαστη εκκλησία του Ασωμάτου με τοιχογραφίες του 1315, μεταξύ των οποίων και η προσωπογραφία του κτήτορα Μιχαήλ Πατσιδιώτη με τη σύζυγό του. Στην περιοχή της εκκλησίας σώζονται τα ερείπια του συνοικισμού, ο οποίος αναφέρεται το 1583 με 26 κατοίκους.

Τέσσερα χιλιόμετρα νότια των Αρχανών βρίσκεται ο εγκατελειμένος οικισμός του Βαθυπέτρου. Σε ανασκαφές που έγιναν το 1949 από τον Αρχαιολόγο Σπυρίδων Μαρινάτο έχουν βρεθεί εγκαταστάσεις παρασκευής κρασιού και κεραμικών που αποτελούσαν μέρος Μινωικού οικισμού. Το πατητήρι κρασιού στο Βαθύπετρο είναι ένα από τα αρχαιότερα παγκοσμίως.

Ιστορία

Όταν οι Τούρκοι, μετά από 22 χρόνια πολιορκίας, κατάφεραν το 1669 να καταλάβουν τη βενετσιάνικη Candia (Ηράκλειο) έδωσαν τις Αρχάνες και τη γύρω περιοχή σαν δώρο στον A. Baroci, τον άνθρωπο που πρόδωσε την πόλη. Οι Αρχάνες έγιναν έδρα επαναστατών. Στα χρόνια της Κρητικής Πολιτείας, η πόλη ευημερούσε το κρασί, η σταφίδα και το λάδι εξάγονταν και έφερναν πλούτο στον τόπο.

Οι ευκατάστατοι Αρχανιώτες, θέλοντας να δείξουν την αγάπη και τη λαχτάρα τους για ένωση με την Ελλάδα, έχτιζαν νεοκλασικά σπίτια. Τοποθετούσαν στις προσόψεις των σπιτιών τους το αρχιτεκτονικό ρεύμα που εισήχθη στην ελεύθερη Ελλάδα. Έτσι, δημιουργήθηκε ένας μοναδικός οικισμός αρχιτεκτονικού ενδιαφέροντος. Ο οικισμός διασώθηκε ακέραιος.

Εκτεταμένες πεζοδρομήσεις, γραφικά πλακόστρωτα σοκάκια, φανάρια και όμορφα αναπαλαιωμένα αρχοντικά, δίνουν στον επισκέπτη των Αρχανών τη δυνατότητα να κάνει ένα ταξίδι στο χρόνο. Τοιχογραφημένες χριστιανικές εκκλησίες συνυπάρχουν με κρήνες και πανέμορφα οικοδομήματα από την εποχή της Τουρκοκρατίας, των οποίων η ωραιότερη ήταν του Μουσταφά Ναΐλη πασά, με σιντριβάνια και κήπους. Στη βόρεια πλευρά της κοιλάδας βρίσκεται το γραφικό φαράγγι Παραδείσι που οι Τούρκοι ονόμαζαν Ακάρ Σουλάρ Νταγ (βουνό των τρεχάμενων νερών).

Εντός του ιδίου φαραγγιού στην τοποθεσία Πελεκητά βρίσκεται πηγή νερού της οποίας τα νερά διοχέτευσε το 1628 ο Φραντζέσκο Μοροζίνι στο Ηράκλειο. Η πηγή σήμερα αποξηράνθηκε λόγω των γεωτρήσεων που έγιναν στην περιοχή.

Η κωμόπολη των Αρχανών υπήρξε το σημαντικότερο επαναστατικό κέντρο της Ανατολικής Κρήτης κατά την επανάσταση του 1897. Εδώ οργανώθηκε,από τον Φεβρουάριο του 1897, η επί της Αμύνης Επιτροπή των Αρχανών η οποία ανέλαβε το βάρος του συντονισμού των πολεμικών επιχειρήσεων στην ευρύτερη περιοχή και στην Ανατολική Κρήτη γενικότερα και αντιμετώπισε με αξιοθαύμαστη γενναιότητα τις λυσσώδεις επιθέσεις των τουρκοκρητών και του τακτικού τουρκικού Στρατού. Ουσιαστικά το πολεμικό μέρος του Κρητικού Ζητήματος κρίθηκε στην περιοχή Ηρακλείου, με κέντρο την κωμόπολη Αρχανών ένα μέρος που εξαιτίας της γεωλογικής του διάταξης αποτελεί φυσικό οχυρό, ιδανικό, όπως αποδείχτηκε στη συνέχεια, να γίνει το επίκεντρο των αγωνιστών. Ο εορτασμός, μάλιστα της 25ης Μαρτίου 1897 εορτάστηκε με λαμπρότητα στο πρώτο και μόνο ελεύθερο μέρος της Κρήτης, τις Αρχάνες, φυσικά δίχως την παρουσία στρατευμάτων Τουρκικής Κατοχής.

Η θέση των Αρχανών αλλά και το γενναίο φρόνημα των κατοίκων της αποτέλεσαν τους κύριους παράγοντες για την ενεργή συμμετοχή του χωριού στα πολεμικά γεγονότα του 20ου αιώνα. Στη Μάχη της Κρήτης (Μάιος 1941 - Β ́ Παγκόσμιος Πόλεμος) το Κέντρο ∆ιοικήσεως των Ελληνικών ∆υνάμεων εγκαθίσταται στις Αρχάνες, ενώ παράλληλα λειτουργεί πρόχειρο στρατιωτικό νοσοκομείο. Τον πρώτο χρόνο της Γερμανικής Κατοχής οργανώθηκε στις Αρχάνες το πρώτο κλιμάκιο κατασκοπείας στην Κρήτη το οποίο προσέφερε μεγάλες υπηρεσίες στον απελευθερωτικό αγώνα. Η παρουσία των ∆υνάμεων Κατοχής στις Αρχάνες ήταν ιδιαίτερα έντονη, αφού στο χωριό έδρευε Γερμανική Μεραρχία.

Αξιοθέατα

1. Η εκκλησία της Παναγίας των Αρχανών

2. Το Λαογραφικό Μουσείο

3. Το Μουσείο Κρητικής Ιστορίας και Παράδοσης

4. Ο Αρχαιολογικός χώρος στο Βαθύπετρο

5. Το Μινωικό Νεκροταφείο στο Φουρνί

Ιστορικό Διατηρητέο Μνημείο - ΦΕΚ 666/Β/23-9-1970

7. Μάταλα

Τα Μάταλα είναι ένας μικρός παραθαλάσσιος οικισμός στον κόλπο του Μεσσαρά του νομού Ηρακλείου, στη νότια Κρήτη. Το χωριό έγινε διάσημο τις δεκαετίες του ’60 και του ‘70, όταν χίπις από όλο τον κόσμο άρχισαν να καταφθάνουν στα Μάταλα για να ζήσουν στις περίφημες σπηλιές, δίπλα στην παραλία. Μεταξύ αυτών η Τζάνις Τζόπλιν, η Τζόαν Μπαέζ και ο Μπομπ Ντύλαν. Οι λαξεμένες σπηλιές στα βράχια της παραλίας, που παρέμεναν άδειες για χιλιάδες χρόνια, έγιναν το σημείο αναφοράς των νέων της εποχής που δημιούργησαν το κίνημα των χίπις, αναζητώντας την ελευθερία σε όλες της τις μορφές. Κάποιοι από αυτούς έζησαν στις σπηλιές των Ματάλων για εβδομάδες, μήνες ακόμη και χρόνια, έχοντας ως ενασχόληση τη μουσική, τη ζωγραφική, το διαλογισμό, τη φιλοσοφία, το τραγούδι, το χορό και το ψάρεμα, απολαμβάνοντας ταυτόχρονα την πανέμορφη παραλία με τα καταγάλανα νερά. Αυτή όμως η ελευθερία χωρίς όρια έφερε αντιδράσεις στη συντηρητική μέχρι τότε κοινωνία του χωριού. Οι χίπις τελικά εκδιώχθηκαν το 1977 και οι σπηλιές έκλεισαν οριστικά.

Μέχρι τότε, το χωριό ήταν ένα απλό ψαροχώρι. Αν και τα παιδιά των λουλουδιών δεν μένουν πιά στα Μάταλα πολλοί είναι οι τουρίστες που σήμερα επισκέπτονται το χωριό για να γνωρίσουν το θρυλικό αυτό μέρος. Αν και έχει εξελιχθεί σε δημοφιλή τουριστικό προορισμό, διατηρεί τη γοητεία του παρελθόντος και του χαλαρού τρόπου ζωής. Διαθέτει μία πανέμορφη παραλία, καταλύματα όλων των ειδών, ταβέρνες και μαγαζιά λαϊκής τέχνης και σουβενίρ. Τα Μάταλα μπορούν να αποτελέσουν τη βάση για εκδρομές σε όμορφες κοντινές παραλίες, σημαντικούς αρχαιολογικούς χώρους και σε παραδοσιακά χωριά όπως ο Σίβας και το Καμηλάρι. Για τους λάτρεις της ιστορίας και του πολιτισμού οι αρχαιολογικοί χώροι της Φαιστού, της Αγίας Τριάδας και της Γόρτυνας βρίσκονται σε κοντινή απόσταση. Τα Μάταλα απέχουν 71 χιλιόμετρα από την πόλη του Ηρακλείου και η πρόσβαση είναι πολύ εύκολη μέσω του επαρχιακού δικτύου. Το χωριό συνδέεται και με λεωφορεία του τοπικού ΚΤΕΛ με το Ηράκλειο και άλλα χωριά της περιοχής.

ΙΣΤΟΡΙΑ

Η ιστορία του χωριού ξεκινάει χιλιάδες χρόνια πριν, αφού υπήρξε το αρχαίο λιμάνι της Φαιστού κατά τη διάρκεια της Μινωικής περιόδου και της Γόρτυνας κατά τη διάρκεια της ρωμαϊκής περιόδου. Ερείπια της αρχαίας πόλης είναι ακόμα ορατά στον πυθμένα της θάλασσας. Οι τεχνητές σπηλιές στην πλαγιά του βουνού της ακτής, είχαν χρησιμοποιηθεί πιθανώς ως προϊστορικές κατοικίες και τοποθεσίες λατρείας, ενώ κατά τη διάρκεια του πρώτου και δεύτερου αιώνα χρησιμοποιήθηκαν ως τάφοι. Σήμερα η πλαγιά έχει περιφραχτεί και οι σπηλιές των Ματάλων προστατεύονται από την αρχαιολογική υπηρεσία.

Στίχοι από το τραγούδι Carey από την Joni Mitchell
The wind is in from Africa
Last night I couldn't sleep
Oh, you know it sure is hard to leave here Carey
But it's really not my home
My fingernails are filthy, I got beach tar on my feet
And I miss my clean white linen and my fancy French cologne

Oh Carey get out your cane
And I'll put on some silver
Oh you're a mean old Daddy
But I like you fine

Come on down to the Mermaid Café and I will
Buy you a bottle of wine
And we'll laugh and toast to nothing and smash our empty glasses down
Let's have a round for these freaks and these soldiers
A round for these friends of mine
Let's have another round for the bright red devil
Who keeps me in this tourist town

Come on Carey get out your cane
I'll put on some silver
Oh you're a mean old Daddy
But I like you

Maybe I'll go to Amsterdam
Maybe I'll go to Rome
And rent me a grand piano
And put some flowers 'round my room
But let's not talk about fare-thee-wells now

The night is a starry dome
And they're playin' that scratchy rock and roll
Beneath the Matala Moon

Come on Carey get out your cane
I'll put on some silver
We'll go to the Mermaid Café
Have fun tonight

The wind is in from Africa
Last night I couldn't sleep
Oh you know it sure is hard to leave here
But it's really not my home

Maybe it's been too long a time
Since I was scramblin' down in the street
Now they got me used to that clean white linen
And that fancy French cologne

Oh Carey get out your cane
I'll put on my finest silver
We'll go to the Mermaid Café
Have fun tonight
I said, Oh, you're a mean old Daddy but I like you
But you're out of sight

8. Σφεντύλι

Το χωριό Σφεντύλι βρίσκεται στο 37ο χιλιόμετρο της επαρχιακής οδού Ηρακλείου-Λασιθίου λίγα χιλιόμετρα έξω από την Χερσόνησο. Εδώ και χρόνια βουλιάζει στο νερό, λόγω του φράγματος Αποσελέμη που κατασκευάστηκε στην περιοχή για να λύσει ζωτικές ανάγκες ύδρευσης-άρδευσης των βορείων παραλίων της ανατολικής Κρήτης, από το Ηράκλειο μέχρι τον Άγιο Νικόλαο Λασιθίου. Ωστόσο σε περιόδους παρατεταμένης ανομβρίας όπου η στάθμη του νερού υποχωρεί, το χωριό αναδύεται ξανά.

Το Σφεντύλι βρίσκεται εντός του ταμιευτήρα του φράγματος και κάτω από τη στάθμη πλήρωσης. Οι κάτοικοι του οικισμού, εδώ και πολλά χρόνια, έχουν αποζημιωθεί από το κράτος για τις περιουσίες τους, που χάθηκαν ή που θα χαθούν κάτω από το νερό. Ωστόσο, οι κάτοικοι υποστηρίζουν ότι η πολιτεία έπρεπε να μεριμνήσει και για την μετεγκατάσταση του οικισμού σε άλλη περιοχή, πράγμα το οποίο δεν έχει γίνει και έτσι και εκείνοι, σε πείσμα, αρνούνται να αποχωρήσουν από τον τόπο που γεννήθηκαν και μεγάλωσαν.

Το Σφεντύλι είναι κτισμένο σε υψόμετρο 210 μέτρων και η αρχαιότερη μαρτυρία για την ύπαρξη του οικισμού χρονολογείται στο 1577, στον κατάλογο του Fr. Barozzi. Το 1583 αναφέρεται με την ονομασία Sfendigli και με 78 κατοίκους. Στην πρώτη τουρκική απογραφή (1671) ο οικισμός (Isfendil) έχει 9 φορολογούμενες χριστιανικές οικογένειες. Στην απογραφή του 1881 ανήκε στο Δήμο Μοχού, το 1900 αναγράφεται στο Δήμο Λαγκάδας και από το 1920 στον αγροτικό Δήμο Ποταμιών, και στην κοινότητα Ποταμιών από το 1928.

Η ονομασία του οικισμού είναι ανθρωπωνυμική. Το οικογενειακό όνομα Σφενδήλος μαρτυρείται στην Κρήτη και ασφαλώς o πρώτος οικιστής του θα είχε αυτό το όνομα. Στα χρόνια της Βενετοκρατίας υπήρξε φέουδο της λατινικής επισκοπής Χερσονήσου ήδη από το 1248. Πρόσφατα βρέθηκαν στην περιοχή, από την αρχαιολόγο Αθανασία Κάντα, 65 σκελετοί που σύμφωνα με έρευνες πιθανώς να προέρχονται από ένα Μινωικό νεκροταφείο.

9. Ετία

Το μεσαιωνικό χωριό Ετία ήταν ένα από τα μεγαλύτερα στη βενετσιάνικη Κρήτη. Το όνομα του χωριού προέρχεται από το δέντρο ιτιά, το οποίο στην Κρήτη αποκαλείται Ετιά ή Εθιά. Στο παρελθόν το χωριό αναφέρεται με διάφορα ονόματα. Από τον Φραντσέσκο Μπαρότσι το 1577 ως Etea, στην ενετική απογραφή του 1583 από τον Καστροφύλακα ως Ettea με 564 κατοίκους, ο Βασιλικάτα το αναφέρει το 1630 ως Ethea ενώ στη τουρκική απογραφή του 1671 αναφέρεται ως Nitye με 62 χαράτσια.

Η παρουσία των ναών της Αγίας Αικατερίνης και του Αγίου Ιωάννη, με ίχνη τοιχογραφιών μαρτυρά ότι το χωριό πιθανότατα υπήρχε ήδη από τη βυζαντινή εποχή. Το γόνιμο έδαφος της περιοχής καθώς και το κλίμα βοήθησαν στη μεγάλη ανάπτυξη του οικισμού κατά τους ενετικούς χρόνους. Έτσι το χωριό έγινε ένας από τους μεγαλύτερους οικισμούς της Κρήτης.

Το χωριό Ετία έχει εγκατεληφθεί και σχεδόν όλα τα σπίτια έχουν μετατραπεί σε ερείπια. Τα μόνα κτήρια που μένουν ακόμη «ζωντανά» είναι οι δύο εκκλησίες του και η ενετική έπαυλη Ντεμέτζο (De Mezzo) ή Σεράι. Η έπαυλη που χτίστηκε στα τέλη του 15ου αιώνα, από τον Ενετό άρχοντα Πιέτρο Dei Mezzo, του οποίου αποτελούσε φέουδο η γύρω περιοχή, αποτελεί ένα από τα πιο ενδιαφέροντα δείγματα βενετσιάνικης αρχιτεκτονικής σε ολόκληρη την Κρήτη. Το κτίριο σύμφωνα με περιγραφές αρχικά ήταν τριώροφο αλλά μετά από διαδοχικές καταστροφές σήμερα σώζεται μόνο το ισόγειο. Όλο το οικοδόμημα ήταν περιτειχισμένο έχοντας στην ανατολική του πλευρά μια μεγάλη αυλή. Η έπαυλη είχε πλούσιο διάκοσμο με το οικόσημο της οικογένειας να κατέχει εξέχουσα θέση στο διάκοσμο.Στην ανατολική πλευρά της έπαυλης υπήρχε κρήνη που κατασκεύσασε ο επίσκοπος Τριβιζάς Μελέτιος το 1701 , ενώ στην εξωτερική μεριά του τείχους βρίσκονταν γούρνες, στις οποίες έτρεχε το νερό της κρήνης.

Μετά την απομάκρυνση των Βενετών η έπαυλη πέρασε στα χέρια των Τούρκων και χρησιμοποιήθηκε σαν κατοικία των προκρίτων, γνωστή ως Σεράγι. Το Δεκέμβριο του 1928 κατά την εκστρατεία των Γραμβουσανών κατά των Τούρκων, η έπαυλις πολιορκήθηκε από τους επαναστάτες και οι πολιορκημένοι Τούρκοι μαζί με τα γυναικόπαιδα που βρισκόντουσαν έγκλειστοι, αναγκάστηκαν να παραδοθούν.Τότε ήταν που αφαιρέθηκε ξυλεία από τη στέγη με αποτέλεσμα να καταρεύει ο δεύτερος όροφος της οικίας.

Στην αιγυπτιακή απογραφή του 1834 το χωριό με το όνομα Nethia εμφανίζεται με 2 χριστιανικές και 10 μουσουλμανικές οικογένειες. Το 1881 με το όνομα Ετηά με 18 χριστιανούς και 94 μουσουλμάνους κατοίκους. Στην απογραφή του 1900 ο πληθυσμός του χωριού είχε μειωθεί στους 8 κατοίκους αφού όλοι οι μουσουλμάνοι κάτοικοι το είχαν εγκαταλείψει.

Το μεσαιωνικό χωριό βρίσκεται κοντά στις Λιθίνες και το Ζήρο στο νομό Λασιθίου και έχει χαρακτηριστεί παραδοσιακός οικισμός.

10. Κριτσά

Η Κριτσά είναι ένα από τα μεγαλύτερα χωριά της Κρήτης, ένα παραδοσιακό χωριό του νομού Λασιθίου, χτισμένο αμφιθεατρικά στους πρόποδες του βουνού Κάστελλος. Είναι από τα αρχαιότερα χωριά της Κρήτης και διατηρεί σε σημαντικό βαθμό αναλλοίωτη την παλιά αρχιτεκτονική φυσιογνωμία της και την ιδιαίτερη οργανική πολεοδομική της συγκρότηση. Οι κάτοικοι θεωρούνται απόγονοι των κατοίκων της αρχαίας πόλης "Λατώ η Ετέρα", τα ερείπια της οποίας βρίσκονται σε απόσταση 3 χιλιομέτρων, βορειοδυτικά του χωριού στην περιοχή Κουτάραντος.

Υπάρχουν διάφορες θεωρίες σχετικά με τη προέλευση του ονόματος του χωριού. Κατά μία εκδοχή προέρχεται από τον πρώτο οικιστή, ο οποίος λεγόταν Κρίτσας ο οποίος ήρθε από το Βυζάντιο μαζί με πολλές άλλες αρχοντικές οικογένειες για ανανέωση του χριστιανικού πληθυσμού της Κρήτης κατά την εποχή του Νικηφόρου Φωκά (961 μ.Χ.). Σύμφωνα με μία δεύτερη εκδοχή προέρχεται από το όνομα Χριστός (Χριστός--Κριτσά), ενώ σύμφωνα με μία τρίτη από τη λέξη “Κρετσα” (κρέας- κρηάς), επειδή οι κάτοικοι του χωριού ήταν κτηνοτρόφοι.

Η παρουσία ανθρώπων στον χώρο της Κριτσάς από τα υστερομινωικά χρόνια και μετά θεωρείται αδιάκοπη. Ο οικισμός άκμασε στα Βυζαντινά χρόνια και στην περίοδο της Ενετικής κυριαρχίας που την ακολούθησε από το 1211 μέχρι το 1669. Ερημώθηκε από τους Άραβες (823) όταν κατέλαβαν την Κρήτη, κατοικήθηκε ξανά το 961 μετά την απελευθέρωσή της από τον Νικηφόρο Φωκά και γνώρισε νέα άνθηση στα χρόνια της Ενετοκρατίας (12ος-16ος αι.). Υπήρξε το μεγαλύτερο χωριό της Κρήτης καθ' όλο το Μεσαίωνα αποτελούμενο από διαφορετικές συνοικίες οι οποίες αναφέρονταν ξεχωριστά στις απογραφές.

Διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο στους αγώνες των Κρητικών ενάντια των Οθωμανών για την απελευθέρωση της Κρήτης. Είναι γνωστή η μάχη της Κριτσάς, τον Ιανουάριο του 1823 κοντά στη Λατώ που είχε ως αποτέλεσμα την πυρπόληση του οικισμού. Στη Κριτσά συγκεντρώθηκαν τα επαναστατικά σώματα Ηρακλείου-Λασιθίου το Νοέμβρη του 1822 και από εκεί εξόρμησαν για τη κατάληψη του φρουρίου της Ιεράπετρας.

Η Κρίτσα είναι ένα χωριό όπου οι κάτοικοι διατηρούν τα παλιά κρητικά έθιμα και τις παραδόσεις. Γραφικά στενά σοκάκια, σπίτια με αυλές, καταστήματα υφαντών και παραδοσιακά καφενεδάκια δίνουν ένα μοναδικό χρώμα στον οικισμό. Στον οικισμό διατηρούνται πολλές βυζαντινές εκκλησίες με υπέροχες τοιχογραφίες του 14ου και 15ου αιώνα με πιο γνωστή την «Παναγία Κερά». Υπάρχουν επίσης λαογραφικά μουσεία ενώ σε κοντινή απόσταση είναι και το φαράγγι της Κριτσάς. Στο χωριό βρίσκονται και τρεις κοινοτικές κρήνες και πλακόστρωτο "καλντερίμι" στη θέση Χανιώτενα που έχουν χαρακτηρισθεί σαν ιστορικά διατηρητέα μνημεία γιατί αποτελούν χαρακτηριστικά δείγματα αρχιτεκτονικής παράδοσης και άμεσα συνδεδεμένα με την ιστορία της Κριτσάς και τις μνήμες των κατοίκων της περιοχής. Το καλντερίμι, το μοναδικό που έχει απομείνει συνδέει το κέντρο του οικισμού με τον κάμπο.

Στα Κριστά γυρίστηκαν σκηνές από τις ταινίες «Βροντάκηδες και Φουρτουνάκηδες» με την Αλίκη Βουγιουκλάκη και το Δημήτρη Παπαμιχαήλ και το «Ο Χριστός ξανασταυρώνεται» με το Ζιλ Ντασέν και τη Μελίνα Μερκούρη.

11. Νέα Βορίζια

Τα Νέα Βορίζια είναι ένα χωριό φάντασμα στις νότιες πλαγιές του Ψηλορείτη ανάμεσα στα χωριά Ζαρός και Βορίζια, κάτω από την ιστορική Μονή Βροντισίου. Ένας εγκαταλελειμμένος, για δεκαετίες οικισμός της Κρήτης με τη δική του ιστορία που πάει πίσω στα χρόνια του Β' Παγκοσμίου Πολέμου.

Στη περιοχή αυτή του Ψηλορείτη κατά τη διάρκεια του Β' Παγκοσμίου Πολέμου είχε τα λημέρια της η αντιστασιακή ομάδα του Πετρακογιώργη πού μάχονταν για την ελευθερία. Στις 15 Αυγούστου του 1943, ανήμερα της Παναγίας και ημέρα Πέμπτη η ομάδα του Πετρακογιώργη έδωσε αιματηρή μάχη στην κοντινή τοποθεσία Τραχήλι όπου οι Γερμανοί είχαν σημαντικές απώλειες. Για αντίποινα τα γερμανικά τάγματα, μερικές μέρες αργότερα και συγκεκριμένα στις 26 Αυγούστου μπήκαν στο χωριό Βορίζια εκτέλεσαν πολλούς κατοίκους, το έκαψαν ολοσχερώς, το βομβάρδισαν ισοπεδώνοντας το και έδιωξαν όσους από τους κατοίκους είχαν μείνει ζωντανοί.

Μετά το τέλος του πολέμου το τότε υπουργείο Ανοικοδόμησης, έχτισε σε μικρή απόσταση από το καταστραμμένο χωριό έναν νέο οικισμό ώστε να μετοικήσουν εκεί οι κάτοικοι που είχαν χάσει τα σπίτια τους.Το νέο χωριό ονομάστηκε Νέα Βορίζια αλλά ποτέ δεν κατοικήθηκε αφού οι κάτοικοι προτίμησαν να χτίσουν τα σπίτια τους επάνω στις στάχτες του παλιού χωριού. Το νέο χωριό με τα μισογκρεμισμένα σπίτια στέκει ακόμη εκεί για να θυμίζει εκείνα τα χρόνια.

12. Βρύσες Αποκορώνου

Το γραφικό χωριό του νομού Χανίων, είναι χτισμένο στους πρόποδες των Λευκών Ορέων σε μια κοιλάδα με πολύ πράσινο και τρεχούμενα νερά. Η κύρια ασχολία των κατοίκων είναι η γεωργία, κυρίως εσπεριδοειδή και ελιές, και η κτηνοτροφία. Το χωριό το διασχίζουν τρεις ποταμοί: ο Μπούτακας, ο Βρυσιανός και τα Φαρμακερά. Οι ποταμοί Μπούτακας και Βρυσιανός συμβάλλουν στις Βρύσες. Στο σημείο εκείνο έχει διαμορφωθεί χώρος αναψυχής όπου οι επισκέπτες μπορούν να γευματίσουν ή να απολάσουν τον καφέ τους κάτω από τη σκιά των πλατάνων, δίπλα στα γάργαρα νερά.

Ο οικισμός είναι σχετικά νέος, η περιοχή όμως κατοικείται ήδη από τη Μινωική εποχή. Κοντά στις Βρύσες υπήρχαν οι αρχαίες πόλεις Αμφίμαλον και ο αρχαιός οικισμός Φίλιππος. Κατά τους ελληνιστικούς χρόνους, κατασκευάστηκε στον ποταμό Μπούτακα μια τοξωτή γέφυρα, γνωστή ως Καμάρα. Η περιοχή που βρίσκεται η καμάρα είναι γεμάτη από Μινωικά αλλά και Ρωμαϊκά όστρακα και πλίνθοι Ρωμαϊκών χρόνων πιθανώς κιβωτιόσχημων τάφων.

Ως τοποθεσία οι Βρύσες στη διάρκεια της επανάστασης του 1866-69 υπήρξε θέατρο μαχών. Oι Τούρκοι πολιορκήθηκαν στο Κεφαλοβρύσι, αποκλείστηκαν από το νερό της πηγής και υποχρεώθηκαν να επιχειρήσουν έξοδο, που κατέληξε σε ήττα τους. Η θέση αυτή πήρε και το όνομα «Φούρνοι» επειδή έμειναν πίσω από τον τούρκικο στρατό, οι πρόχειροι φούρνοι όπου έψηναν ψωμί. Στο κέντρο του χωριού υπάρχει μεγάλη γέφυρα, που χτίστηκε μετά τον πόλεμο. Η παλιά γέφυρα που είχε χτιστεί τον περασμένο αιώνα από ένα χριστιανό πασά, παρασύρθηκε από τον κατακλυσμό, το 1942. Μέχρι το 1960 λειτουργούσε στις Βρύσες λιγνιτορυχείο.

Τα δύο μεγάλα παραδοσιακά πανηγύρια του χωριού γίνονται στις 7 Ιουλίου, της Αγίας Κυριακής, και τον Δεκαπενταύγουστο. Οι επισκέπτες έχουν την ευκαιρία να δουν ένα παραδοσιακό κρητικό γλέντι και να γευτούν ντόπια εδέσματα.

13. Λουτρό

Το Λουτρό είναι ένα μικρό, γραφικό παραθαλάσσιο χωριουδάκι στην νότια ακτή του νομού Χανίων, ανάμεσα στην Αγία Ρουμέλη και τη Χώρα των Σφακίων. Απέχει 70 περίπου χιλιόμετρα από την πόλη των Χανίων. Στο χωριό δεν υπάρχουν δρόμοι, ούτε αυτοκίνητα. Η πρόσβαση είναι εφικτή μόνο δια θαλάσσης. Είναι ένα τουριστικό θέρετρο χτισμένο στον ανατολικό μυχό ενός κολπίσκου που σχηματίζει το ακρωτήριο Μούρες ή Μουρί, στην είσοδο του οποίου υπάρχει μία βραχονησίδα. Ο οικισμός πήρε το όνομά του από τους λουτήρες, με νερό που έρχονταν από την Ανώπολη, απομεινάρια των οποίων διασώζονται ως σήμερα.

Πιστεύεται ότι ήταν η αρχαία πόλη του Φοίνικα, επίνειο της Ανώπολης. Το όνομά της ίσως προέρχεται από το φυτό φοίνικας, ο οποίος μάλλον ήταν αυτοφυής εκεί. Αργότερα αποτέλεσε το χειμερινό λιμάνι της πόλης των Σφακιών αφού ο κόλπος στον οποίο βρίσκεται με τη βραχονησίδα στην είσοδο δημιουργούν ένα ασφαλές αγκυροβόλιο για μικρά πλοία όταν ο καιρός δεν είναι καλός. Από τα πιο σημαντικά αξιοθέατα του οικισμού και ένα από τα πιο όμορφα κτίρια είναι το κυβερνείο που χρησιμοποιήθηκε κατά την επανάσταση του 1921 από τη καγκελαρία. Η καγκελαρία ήταν μία Επαναστατική Επιτροπή που διήθυνε την επανάσταση. Άλλα αξιοθέατα είναι τα ερείπια της αρχαίας Aράδενας με την βυζαντινή εκκλησία του αρχάγγελου Μιχαήλ καθώς και η Ανώπολη.

Μπροστά στο χωριό υπάρχει η μικρή παραλία του Γιαλού ενώ σε κοντινή απόσταση βρίσκονται οι παραλίες Κέραμος, Τιμίου Σταυρού και Γλυκά Νερά. Για τους λάτρεις της πεζοπορίας, στη περιοχή υπάρχουν πανέμορφα μονοπάτια. Το γνωστό Ε4 προς την Αγία Ρουμέλη ή τη Χώρα Σφακίων ή το μονοπάτι που ξεκινάει από το κέντρο του χωριού και καταλήγει στο εκκλησάκι της Αγίας Αικατερίνης στην Ανώπολη.

Αποτελεί τον ιδανικό προορισμό για όσους αναζητούν την απόλυτη ησυχία αφού το χωριό δεν έχει αλλοιωθεί από τον μαζικό τουρισμό. Εξαίρεση αποτελεί ο Αύγουστος.Για να φτάσει κάποιος στο Λουτρό, υπάρχουν καθημερινά δρομολόγια πλοίων από τη Χώρα Σφακίων, τη Σούγια, τη Γαύδο, τη Παλαιόχωρα και την Αγία Ρουμέλη.

14. Κουτουλουφάρι

Το Κουτκουλουφάρι είναι ένας παραδοσιακός οικισμός, στους βόρειους πρόποδες του υψώματος Πυργιά, 28,9 χιλιόμετρα από την πόλη του Ηρακλείου. Στον κατάλογο με τα χωριά της Κρήτης του Fr. Barozzi του 1577 αναφέρεται με το όνομα Catafari metochio και στον κατάλογο του Basilicata ως Cutrufari. Ο όμορφος οικισμός με τους πλακόστρωτους στενούς δρόμους και τα παλιά Κρητικά σπίτια αμφιθεατρικά χτισμένα, έχει υπέροχη θέα στον κόλπο της Χερσονήσου. Γραφικές γωνιές, καμάρες και όμορφες εσωτερικές αυλές που τις σκεπάζει η κρεβατίνα προσφέροντας σκιά και σταφύλια το καλοκαίρι αποτελούν εξαιρετικό δείγμα της Κρητικής λαϊκής αρχιτεκτονικής.

Από τα σημαντικότερα αξιοθέατα του χωριού ο ναός του Αγίου Βασιλείου με το ξυλόγλυπτο τέμπλο, χτισμένος στα ερείπια ενός μονόχωρου ναού του 14ου αιώνα. Στα παραδοσιακά καφενεία και ταβέρνες ο επισκέπτης μπορεί να γευτεί την Κρητική κουζίνα και να χαλαρώσει πίνοντας μία κρητική ρακί.

Το Κουτκουλουφάρι είναι κοντά σε σημαντικούς αρχαιολογικούς χώρους, όπως της Κνωσού και στα Μάλια. Το όμορφο χωριό με τους φιλόξενους κατοίκους έχει εξελιχθεί σε τουριστικό προορισμό μαγεύοντας με την απλότητά του, τους επισκέπτες. Κατά την διάρκεια του καλοκαιριού διοργανώνονται από τους τοπικούς φορείς κρητικές βραδιές και διάφορες άλλες πολιτιστικές εκδηλώσεις, προσελκύοντας πλήθος τουριστών.

15. Μαρουλάς

Ο παραδοσιακός οικισμός του Μαρουλά με το έντονο βενετσιάνικο χρώμα, βρίσκεται 10 χιλιόμετρα νοτιοανατολικά του Ρεθύμνου. Χτισμένος στην κορυφή ενός λόφου με πανοραμική θέα στον κάμπο και προς την θάλασσα, έχει χαρακτηρισθεί διατηρητέος οικισμός και παραδοσιακός οικισμός μέσης πολιτιστικής αξίας, καθώς διατηρεί αναλλοίωτα αρχιτεκτονικά στοιχεία και άλλα δείγματα ζωής περασμένων αιώνων. Σύμφωνα με την παράδοση, το χωριό πήρε το όνομά του από τη βοσκοπούλα Μαρούλη, που βόσκοντας τα πρόβατά της στην περιοχή βρήκε μια πηγή με χωνευτικό δροσερό νερό. Η πηγή αυτή υπάρχει στο χωριό από τη Βενετοκρατία.

Γραπτές αναφορές για τον Μαρουλά υπάρχουν από το 1577. Ο οικισμός αναπτύχθηκε στην περίοδο της Ενετοκρατίας. Τα κτίρια που διασώζονται διατηρούν τα ιδιαίτερα αρχιτεκτονικά χαρακτηριστικά εκείνης της εποχής, όπως πολεμίστρες, οικόσημα, εντυπωσιακές πόρτες και καμάρες. Τότε χτίστηκαν και οι δύο πύργοι που διασώζονται ως σήμερα. Σήμα κατατεθέν του χωριού ο επιβλητικός πύργος του Μαρουλά του 16ου αιώνα. Ανάμεσά τους υπάρχουν παλιά ελαιοτριβεία και βενετσιάνικες εκκλησίες. Το 1630 στον Μαρουλά εγκαταστάθηκαν Τούρκοι, οι οποίοι χρησιμοποίησαν του δύο πύργους ως φρουραρχεία.

Πιθανολογείται όμως ότι η περιοχή κατοικούνταν και επί Μινωικής περιόδου. Δύο νεκροταφεία της τελικής ανακτορικής περιόδου που έχουν ανακαλυφθεί στην περιοχή επιβεβαιώνουν αυτή την εκδοχή. Το πρώτο, βρέθηκε στη θέση Μεζάρια ενώ το δεύτερο στη θέση Πριναρές. Τα ευρήματα εκτίθενται στο αρχαιολογικό μουσείο Ρεθύμνης.

Στον Μαρουλά ο επισκέπτης περπατώντας ανάμεσα σε βενετσιάνικους πύργους, στενά δρομάκια, καμάρες, αψιδωτές πόρτες, και ιστορικά ξωκλήσια, νιώθει ότι βρίσκεται πίσω στον χρόνο. Από τα σημαντικότερα αξιοθέατα είναι ο Ναός του Προφήτη Ηλία στην κορυφή του λόφου, με θέα από ψηλά τον παραδοσιακό οικισμό, το Κρητικό Πέλαγος και την πηγή της Μαρούλης, στο βάθος του φαραγγιού. Προς τιμήν του Προφήτη Ηλία διοργανώνεται πανηγύρι στις 20 Ιουλίου.

Ιστορικό Διατηρητέο Μνημείο - ΦΕΚ 1226/Β/25-11-1980

16. Σίσι

Το Σίσι είναι ένα παραδοσιακό ψαροχώρι στις βόρειες ακτές της Κρήτης. κτισμένο σε μια εύφορη πεδιάδα κοντά στα Μάλια, στα όρια των νομών Λασιθίου και Ηρακλείου. Το χωριό έχει αναπτυχθεί γύρω από έναν φυσικό και προστατευόμενο όρμο που θυμίζει μικρή κλειστή λιμνοθάλασσα και που χρησιμοποιείται ως καταφύγιο από τους ψαράδες της περιοχής. Γνώρισε μεγάλη ανάπτυξη τις τελευταίες δεκαετίες με αποτέλεσμα να εξελιχθεί σε έναν δημοφιλή τουριστικό προορισμό. Σήμερα η οικονομία του χωριού βασίζεται στην καλλιέργεια ελαιόδεντρων και στην παραγωγή ελαιόλαδου καθώς και στον τουρισμό.

Το χωριό διατηρεί κάποια από τα χαρακτηριστικά του παρελθόντος με χαμηλά σπίτια, και μερικά όμορφα δρομάκια στολισμένα με ανθισμένες βουκαμβίλιες. Στα στενά σοκάκια, παραδοσιακές ψαροταβέρνες με θέα το όμορφο λιμανάκι σερβίρουν φρέσκα ψάρια και τοπικές Κρητικές νοστιμιές στους επισκέπτες.

Το Σίσι δεν φημίζεται για τις παραλίες του αφού οι γύρω ακτές είναι βραχώδεις. Υπάρχουν μόνο λιγοστές μικρές παραλίες όπως του Μπούφου και το Αυλάκι και μία τεχνητή παραλία στην είσοδο του λιμανιού. Η περιοχή είναι ευάλωτη σε βόρειους ανέμους και συχνά η θάλασσα είναι ταραγμένη. Στο ύψωμα Κεφάλι ή Κρέμασμα που βρίσκεται ανάμεσα στις δύο παραλίες, έχει εντοπιστεί Μινωικός οικισμός και νεκροταφείο. Κατά την διάρκεια της Κρητικής Επανάστασης (1866-1869), το Σίσι υπήρξε ένα στρατηγικό σημείο για τη μεταφορά πολεμοφοδίων.

Απέχει 41 χιλιόμετρα από το Ηράκλειο, 8 από τα Μάλια και 26 από τον Άγιο Νικόλαο. Η γεωγραφική του θέση, το καθιστά ιδανικό προορισμό αφού μπορεί να αποτελέσει την βάση για την εξερεύνηση του κεντροανατολικού τμήματος της Κρήτης. Σε κοντινή απόσταση βρίσκεται το παραδοσιακό χωριό Επάνω Σίσι, μία μονή αφιερωμένη στον Άγιο Γεώργιο και το Βραχάσι, ένα παραδοσιακό χωριό κτισμένο στις πλαγιές του βουνού Αναβλόχου.

17. Πισκοπιανό

Το Πισκοπιανό ή Πισκοπιανώ είναι ένα μικρό παραδοσιακό χωριό ανατολικά του Ηρακλείου Κρήτης. Παλιά ανήκε στην επισκοπή Χερρονήσου, εξ ου και το όνομα. Η πρώτη αναφορά στο χωριό ανάγεται στα χρόνια της Ενετοκρατίας και συγκεκριμένα το 1379 όπου σε απογραφές της περιόδου αναφέρεται με την ονομασία casale Piscopiano de Chersonisso ενώ το 1583 αναφέρεται ως Piscopianó.

Βρίσκεται στις πλαγιές του όρους Χάρακας, ανάμεσα στην Άνω Χερσόνησο και το Κουτουλουφάρι και προσφέρει πανοραμική θέα στη κοσμοπολίτικη παραλία της Χερσονήσου. Οι κάτοικοι ασχολούνται κυρίως με τις καλλιέργειες και τον τουρισμό. Το Πισκοπιανό φημίζεται για τα γραφικά στενά του καλντερίμια που διασχίζουν παραδοσιακές γειτονιές και τα όμορφα πετρόκτιστα σπίτια με τις γλάστρες στο περβάζι. Διακρίνεται για την απλότητά που το χαρακτηρίζει, δείγμα της Κρητικής αρχιτεκτονικής. Σημαντικό στοιχείο παράδοσης και ομορφιάς αποτελεί το παλιό πηγάδι που ορίζει τα όρια του χωριού με το Κουτουλουφάρι. Στο χωριό εδρεύει και το Αγροτικό Μουσείο Μενέλαου Παρλαμά και Υφαντών Θεανώ Μεταξά με μία αξιόλογη συλλογή παραδοσιακών αντικειμένων και προϊόντων.

Το χωριό προσφέρεται για ήσυχες διακοπές και χαλάρωση. Ο επισκέπτης μπορεί να βρει παραδοσιακές ταβέρνες και καφενεία για φαγητό ή ποτό και καταλύματα όλων των κατηγοριών για άνετη διαμονή. Το Πισκοπιανό απέχει 2 χιλιόμετρα από τον Λιμένα Χερσονήσου και 26 από το Ηράκλειο.

18. Αγία Ρουμέλη

Η Αγία Ρουμέλη είναι ένας μικρός παραθαλάσσιος οικισμός του νομού Χανίων, καλά κρυμμένος πίσω από τα απόκρημνα και άγρια Λευκά Όρη. Μπροστά απλώνεται μία μεγάλη παραλία που βρέχεται από τα κρυστάλλινα νερά του Λιβυκού πελάγους. Ο οικισμός είναι χτισμένος στην κατάληξη του εθνικού δρυμού της Σαμαριάς και έγινε γνωστός από το μονοπάτι που διασχίζει το φαράγγι και καταλήγει εδώ. Μέχρι τα μέσα του περασμένου αιώνα, το χωριό βρισκόταν ψηλότερα μέσα στο φαράγγι αλλά εγκαταλείφθηκε το 1954 όταν το φαράγγι πλημμύρισε και το χωριό καταστράφηκε.

Από την Αγία Ρουμέλη οι πεζοπόροι μπορούν να πάρουν το πλοίο που θα τους μεταφέρει προς το Λουτρό και τη Χώρα Σφακίων (ανατολικά) ή προς την Σούγια και τη Παλιόχωρα (δυτικά). Το χωριό δεν συνδέεται οδικώς με τα υπόλοιπα χωριά του νομού, οπότε η πρόσβαση είναι εφικτή μόνο μέσω του φαραγγιού ή μέσω θαλάσσης. Δε διαθέτει κανονικό λιμάνι παρά μόνο μία μικρή προβλήτα με αποτέλεσμα η ακτοπλοϊκή σύνδεση να διακόπτεται όταν καιρός δεν είναι καλός. Οι λάτρεις της πεζοπορίας μπορούν να φτάσουν στην Αγία Ρουμέλη περπατώντας το μονοπάτι από την Χώρα Σφακίων ή το μονοπάτι από τη Σούγια.

Οι κάτοικοι του χωριού ζουν αποκλειστικά από τον τουρισμό και τους δεκάδες χιλιάδες επισκέπτες που διασχίζουν κάθε χρόνο το φαράγγι. Παραδοσιακές ταβέρνες περιμένουν τους πεζοπόρους να ξεκουραστούν και να δοκιμάσουν τις νόστιμες γεύσεις της Κρήτης, ενώ τα ενοικιαζόμενα δωμάτια μπορούν α φιλοξενήσουν όσους επιθυμούν να διανυκτερεύσουν στο χωριό για να απολαύσουν την μαγεία και τη γαλήνη που αυτό προσφέρει, όντας αποκομμένο από τα υπόλοιπα χωριά της Κρήτης.

Η παραλία μπροστά από τον οικισμό, εκτείνεται σε μήκος 3 χιλιομέτρων, ενώ τόσο ανατολικά όσο και δυτικά της κυρίως παραλίας, υπάρχουν και άλλες όμορφες και απόκρυφες παραλίες. Αν έχετε χρόνο, μπορείτε να νοικιάσετε κανό ή βάρκα και να επισκεφθείτε τις απόμερες παραλίες που βρίσκονται σε κοντινή απόσταση, όπως ο Καλόγερος, η Φουρνωτή ή τα Δώματα.

Το χωριό είναι χτισμένο στη θέση της αρχαίας Τάρρας, μίας μικρής αλλά ισχυρής πόλης που ήκμασε κατά τη Ρωμαϊκή περίοδο. Στα δυτικά του οικισμού βρίσκεται η Βυζαντινή εκκλησία της Παναγιάς. Από εκεί ξεκινάει και το μονοπάτι που οδηγεί στο ερειπωμένο παλιό κάστρο της Αγίας Ρουμέλης με την υπέροχη θέα προς το Λιβυκό Πέλαγος και το χωριό, ενώ στον ορίζοντα διακρίνεται η Γαύδος και η Γαυδοπούλα. Η Αγία Ρουμέλη αποτελεί μία εξαιρετική επιλογή για διακοπές για όσους επιθυμούν τη πλήρη χαλάρωση μακριά από τον πολιτισμό.

19. Σαμαριά

Το εγκαταλειμμένο πλέον χωριό της Σαμαριάς βρίσκεται μέσα στο ομώνυμο επιβλητικό φαράγγι στο νομό Χανίων. Έχει απαλλοτριωθεί και αποτελεί μέρος του εθνικού δρυμού και το σημείο όπου πολλοί πεζοπόροι που διασχίζουν το φαράγγι της Σαμαριάς κάνουν μία στάση για να ξαποστάσουν πριν συνεχίσουν προς την Αγία Ρουμέλη. Στο χώρο υπάρχουν τουαλέτες και κάποια από τα παλιά σπίτια έχουν διαμορφωθεί για τα ανάγκες του προσωπικού.

Το χωριό κατοικούνταν μέχρι το 1965 κυρίως από ξυλοκόπους, οι οποίοι αναγκάστηκαν να το εγκαταλείψουν μετά την ανακήρυξη του φαραγγιού σε Εθνικό Δρυμό. Τόσο το φαράγγι όσο και το χωριό οφείλουν το όνομά τους στην εκκλησία της Οσίας Μορίας της Αιγυπτίας που βρίσκεται λίγο έξω από το χωριό. Το εκκλησάκι χρονολογείται από το 1379 και γιορτάζει την 1^η Απριλίου.

Κατά τη διάρκεια της τουρκοκρατίας, το χωριό αποτέλεσε κρησφύγετο επαναστατών και του τοπικού πληθυσμού. Αλλά αυτή δεν είναι η μοναδική ιστορία του χωριού. Στο μικρό αυτό οικισμό το 1941 διανυκτέρευσε ο τότε βασιλιάς της Ελλάδας Γεώργιος Β’ και ο πρωθυπουργός Εμμανουήλ Τσουδερός μαζί με την υπόλοιπη κυβέρνηση, πριν αναχωρήσουν για τη Μέση Ανατολή. Επίσης, στο σπίτι όπου διανυκτέρευσαν εκδόθηκε η τελευταία διαταγή επί ελληνικού εδάφους, που προέτρεπε για αντίσταση κατά των Γερμανών.

Αν ποτέ βρεθείτε στο φαράγγι της Σαμαριάς, κάντε μία στάση στον εγκαταλειμμένο οικισμό για να θαυμάσετε τα εγκαταλειμμένα σπίτια, δείγμα της κρητικής αρχιτεκτονικής, να επισκεφθείτε το μικρό εκκλησάκι της Οσίας Μορίας και να ξαποστάσετε.

ΚΟΡΥΦΑΙΟΙ Οικισμοί

Άγιος Νικόλαος

Αρχάνες

Ηράκλειο

Παλαιά Πόλη Χανίων

Σαμαριά